Batı'nın finans sistemi içinde ürettiği sayılar büyürken, insanların hayatı küçülüyor. Çin bir MR çekimi için 50 dolar alırken ABD hâlâ "kişi başına düşen gelir" rakamıyla teselli oluyor.

İki iktisatçı sokakta yürürken bir çöp yığını bulur. Birincisi, "Bunu yersen sana 100 dolar veririm." der. İkincisi yer, parayı alır. Bir blok ötede başka bir yığın daha; bu sefer roller değişir. Bir süre sessizce yürürler. Sonunda birincisi iç çeker: "Dur... ikimiz de az önce tam anlamıyla çöp yedik ve ikimizin de cebinde fazladan bir kuruş yok." Diğeri soğukkanlılıkla cevap verir: "Evet. Ama az önce GSYİH'yi 200 dolar artırdık."

Bu espri, bugün küresel ekonomiyi yönetenler için artık bir espri değil; işin özü. GSYİH büyüyor, rakamlar parlıyor, başlıklar güzel görünüyor ama milyonlarca insanın gerçek hayatında ne değişiyor?

SAYININ İÇİNDE NE VAR?

Çin'de bir MR taraması yaklaşık 50 dolara, aynı gün yaptırılabiliyor. Batı'da aynı tarama için randevu haftalar sonrası, fatura ise binlerce dolar. Çin'deki aynı zincire ait bir beş yıldızlı otel, Amerika'daki muadilinin onda birine mal oluyor. Yaklaşık 200 bin Türk lirasına iyi bir elektrikli araç alınabiliyor. Kira daha düşük, yiyecek daha ucuz, vergi yükü de öyle: Batı'nın ortalama yüzde 25-27'sine karşın Çin'de yaklaşık yüzde 20,4.

Peki bu ülkenin GSYİH'si, kişi başına düşen gelir rakamı ne diyor? Batı'nın çok altında. Yani sayıya göre "fakir" olan bu ülkenin vatandaşı, sayıya göre "zengin" olan ülkenin vatandaşından çok daha az para harcayarak çok daha iyi bir sağlık hizmeti alıyor, çok daha makul bir konutta yaşıyor, çok daha ucuza ülkeyi geziyor. GSYİH neyi ölçüyor gerçekten? Hayat kalitesini mi, yoksa sistemin kendi kendini beslemesini mi?

FİNANSALLAŞMANIN SONU

Prof. Zhang Weiwei, dünya imparatorluk tarihini özetliyor: Hollanda İmparatorluğu neden çöktü? Finansallaşma. Britanya İmparatorluğu neden çöktü? Finansallaşma. Amerikan İmparatorluğu neden sallantıda? Finansallaşma. Çin neden yükseliyor? “Sanalın” üzerinde gerçek ekonomi.

Bu sadece akademik bir tarih dersi değil. 15 Nisan 2026'da Foreign Affairs'te yazan eski ABD Ulusal Güvenlik Danışmanı Jake Sullivan hayretler içinde: "Çin, modern ekonominin temelini oluşturan birçok alanda hâkim bir konum elde etti ya da elde etmeye devam ediyor." Washington'ın üst düzey karar organlarında bugün belirgin bir panik var. Çünkü onlarca yıl boyunca dünyayı ve tarihi yanlış okudular. Başarısız savaşlar ve küresel saldırganlık ABD açısından bu tabloyu daha da karartıyor.

Batı'nın yaptığı şey şuydu: Üretimi dışarıya kaydırdı, finansı içeride tuttu. Para, para üretir hâle geldi. Fabrikalar kapandı, borsalar şişti. GSYİH büyüdü çünkü finans işlemleri GSYİH sayılıyor. Çöp yiyen iktisatçı gibi: Hesap büyüdü, mide ezildi.

ROBOT GELİYOR AMA ASIL SORU BU DEĞİL

Elon Musk, yakın gelecek için şöyle bir tablo çiziyor: Robot emeği insan emeğinden daha ucuz olacak. Otomasyon aracılığıyla sağlık ve eğitim herkes için erişilebilir hâle gelecek. Mal ve hizmet çıktısı para arzının büyüme hızını aşacak, bu da deflasyon anlamına geliyor. Evrensel Temel Gelir bir taban geliri sağlayacak ve herkes bu tabanın üzerine kazanmaya devam edecek.

Teknik olarak bu senaryo tutarlı görünüyor. Sorun şu ki insanlar teknik varlıklar değil.

"Zenginler seyahat edebilecek, ama yoksullar aynı yere gitmek için sanal gerçeklik gözlüklerini kullanmak zorunda kalacak — kendi koltuklarından." — Andrew Ross Sorkin, Dünya Ekonomik Forumu

Dünya Ekonomik Forumu bu geleceği "demokratikleşme" diye sunuyor. Ama Sorkin'in o cümlesinde özetlenen şey eşitsizliğin dijital bir kalıba dökülmesinin süslü bir ifadesi. Bir kişi Venedik'te gondola binerken, diğeri koltukta oturmuş VR gözlüğüyle "Venedik'i yaşıyor." GSYİH açısından ikisi de bir şey "tüketti." Ama yaşanan şeyler aynı mı? Duygu, anlam, var olmak…

PARA BİR ANLAM KRİZİ ÇÖZMEZ

İşte burada ekonominin sınırı başlıyor ve felsefenin alanı açılıyor. Evrensel Temel Gelir tartışmalarında üzerinde uzun uzun konuşulacak soru şu: İnsanlar bütün gün ne yapacak? Bilimsel sosyalistler insan odaklı bir süreç için mücadele edecek. Sanatla, sporla, bilimle, sevmek ve sevilmekle.

Son 200 küsur yılda çalışmayı baskın amacımız olarak düşünmeye o kadar koşullandırıldık ki, çalışmadan temel gelir kavramı distopik geliyor. Ama belki de yanlış olan bu koşullanma. İnsanlar, her sabah fabrikaya ya da ofise gitmek için yaratılmadı. İlgi alanlarını takip etmek, şeyler inşa etmek, insanlarla bağ kurmak, anlamak ve tartışmak için yaratıldı. Bugün "üretken olmayan" diye etiketlenen şey, birkaç yüzyıl önce ortalama bir insanın entelektüel ve ahlaki olarak büyüdüğü yerdi tam olarak.

Yakın gelecekte talebe göre zekâ erişimi yaygınlaşacak. Bununla birlikte, insanın aile kurmadığı, Tanrı ya da ahlaki değer zincirlerini reddettiği, işi olmadığı ve okumanın da artık bir anlamı kalmadığı bir dünyada insanlar anlam ve aidiyet hissini nereden türetecek? Birine birazcık amaç hissi veren, birçokları için sahip oldukları tek topluluk duygusunu oluşturan işi ortadan kaldırmak, hiçbir miktarda paranın çözemeyeceği bir anlam çöküşü tarifi olabilir.

DEVLET VE TOPLUM NEREYE EVRİLİYOR?

Robotların emeği insan emeğinden daha ucuz olduğu anda, işin kopma noktasına gelinmiş olunacak. Bu kopuş salt ekonomik değil; toplumsal sözleşmenin yeniden yazılması anlamına gelecek. Vergileri kim ödeyecek? Devlet nasıl finanse edilecek? Robot sahibi şirketlere mi, yoksa ürettikleri değer üzerinden topluma mı vergi kesilecek?

Evrensel Temel Gelir'in sosyalizme, oradan da komünizme açılan bir kapı olduğunu savunanlar var. Bu doğrusal bir okuma. Daha olası olan şu: Devlet ve toplum bu akış içinde hem kapitalizmin hem sosyalizmin bildiğimiz biçimlerinin ötesine geçen bir şeye evrilecek. Bolluk olacak çünkü üretim kapasitesi muazzam artacak. Enflasyon olmayacak çünkü arz talebi geçecek. Sağlık ve eğitim erişilebilir olacak çünkü yapay zekâ ve robotik otomasyon bunu mümkün kılacak.

Ama tüm bu bolluğun ortasında, insanın kendine sorduğu o kadim soru yanıtsız kalırsa: "Ben neden buradayım?" … o zaman ne GSYİH rakamı, ne robot verimliliği, ne de sanal gerçeklik gezisi bu boşluğu dolduramaz.

YÖN VE EYLEM

GSYİH artık bir şey ifade etmiyor. Ölçtüğünü sandığımız şeyi ölçmüyor; hayat kalitesini değil, sistemin çark etmesini ölçüyor. Çin'in yükselişi bunu sayılarla ortaya koyuyor. Jake Sullivan gibi ABD seçkin sınıf sözcüleri bu durumu kabul ediyorlar. Tarih, en büyük öğreticidir ve bunu imparatorlukların çöküşüyle gösterdi.

Önümüzdeki büyük dönüşümde teknoloji belirleyici olacak ama yeterli olmayacak. Asıl mesele, “Bolluk içinde anlam nasıl üretilecek? Devlet ve toplum hangi ilkelere göre yeniden örgütlenecek?” …ve en önemlisi, milyarlarca insanın "neden" sorusuna verilecek cevap ne olacak?

Bu soruların cevabı ne gökyüzünden inecek ne de bir sabah ansızın doğacak. Tarih, eskinin bağrından büyür. Yenilik, çürümekte olan zeminin içine kök salar. Feodalizm kapitalizmi doğurduğunda, kimse bu iki dünyanın aynı anda var olacağını, üst üste geleceğini, çatışacağını ve iç içe geçeceğini tam olarak kavrayamamıştı. Bugün de öyle. Vahşi kapitalizm kendi çelişkilerinin ağırlığıyla çökerken, onun içinden, onun araçlarını, teknolojisini, üretim kapasitesini devralarak yeni bir düzen filizleniyor. Geçiş dönemleri uzun ve çetrefilli zamanlardır; bu gerçeği görmezden gelmek ne iyimserlik ne de bilim olur.

Bilimsel sosyalizm, halk kuyrukçuluğu yapmaz. Saflaşmamış temennilerle, sloganlarla ya da kitleyi okşayan vaatlerle yol yürümez. Zamanın nesnel gerçeklerine ve toplumsal birikimin yasalarına yaslanır. Bu yasalar, yakın gelecekte robot emeği insan emeğini fiyat olarak geçtiği anda, sermayenin kâr mekanizmasının kendi kendini tasfiye etmeye başlayacağını gösteriyor. Artı-değeri makineler ürettiğinde, kim kime emek satacak? Bu soru kapitalizmin temel denklemini çözümsüz bırakıyor ve bu bir felaket senaryosu değil, tarihin diyalektik akışının mantıksal bir sonucunu ortaya çıkarıyor.

Evet, bolluk gelecek. Sağlık erişilebilir olacak, eğitim demokratikleşecek, enerji ucuzlayacak. Bunlar hayal değil, üretim güçlerinin gelişiminin kaçınılmaz çıktıları. Ama bu bolluk kendiliğinden adil dağılmayacak. Mülkiyet ilişkileri dönüşmeden, üretim araçları üzerindeki egemenlik el değiştirmeden, yapay zekâ ve robot parkları bugünkü sahiplerinin elinde kalmaya devam ederse, bolluk, tarihte eşi görülmemiş bir servet yoğunlaşmasına dönüşür. Sorun teknoloji değil… Teknolojinin kimin elinde, kimin için çalıştığıdır.

Günümüzde kapitalizmi en iyi uygulayan, onu en rasyonel ve planlı biçimde işleten ülkelerin başında, garip görünse de bilimsel sosyalist bir çizgide hareket eden devletler geliyor. Bu çelişki değil; diyalektiğin ta kendisi. Eskiyi bertaraf etmek için önce onu ustaca kullanmak gerekir. Çin'in yaptığı da budur: Kapitalizmin araçlarını, kapitalizmi aşmak için kullanmak. Sonuç mu? Yüzde doksanlık bir sağlık maliyet farkı, 50 dolarlık MR, 200 bin liralık elektrikli araç ve Jake Sullivan'ın "hâkim konum" kabulü.

Devrimci çözülüşler zamanın gerçekleri ve toplumsal birikim üzerinde ilerler. Ne erken ne de geç! Tam olgunluk anında. O an, bu kez, robotik otomasyonun insan emeğini fiyat olarak geride bıraktığı gündür. O eşikten sonra hiçbir şey eskisi gibi olmayacak. Bu bir kehanet değil, üretim güçlerinin gelişim yasasının öngörüsüdür.

Asya Çağı’nın yaslandığı devrimci durum gerçek ekonomidir. GSYİH baskısı altında değildir. İnsan odaklılık, hümanizm yeni medeniyetini bulmuştur. Dünya genelinde yaşanan çatışmalar bu yeni gerçekliğe göre çözülecektir. Asya Çağı’nı nükleer füzelerle, ekonomik tetikçilerle, biyolojik saldırılarla ve daha birçok insanlık dışı planlarla durduramazlar.

Türkiye, Asya Çağı’nın merkez ülkelerinden biridir.

İnsanlığın ortak geleceğini belirlemede önemli bir aşamayı temsil edecek Dünya Medeniyetleri Girişimi Araştırma Merkezi açılışını tebrik ediyorum.

© Aydınlık