İbrahimî anlatılara göre insanın ilk yurdu yeryüzü değil, cennettir. Âdem ile Havva dünyaya ait varlıklar olarak başlamazlar hayatlarına; önce bolluğun, huzurun ve eksiksizliğin mekânında yaşarlar. Cennet, açlığın, çalışmanın, yoksulluğun, hastalığın, yaşlanmanın ve ölümün henüz bulunmadığı bir yaşam alanıdır. İnsan orada hayatta kalmak için çabalamak, başkasına hizmet etmek, emeğini satmak ya da kendine güvenli bir yer satın almak zorunda değildir. İhtiyaç ile imkân arasında mesafe yoktur; arzu ile karşılanması arasında bekleyiş yoktur.

Fakat bu sınırsızlığa benzeyen hayatın ortasında tek bir sınır vardır: yaklaşılmaması gereken ağaç. Cennet, her şeyin mümkün olduğu ama insanın mutlak egemen olmadığı bir mekândır. Özgürlük vardır; fakat bu özgürlüğün içinde otoriteyi hatırlatan bir yasak da vardır. İnsan, kendisine sunulan bütün bolluğun içinde yalnızca tek bir şeye dokunmamakla yükümlüdür. Tam da bu sınırın aşılmasıyla birlikte, cennette kalma imkânı sona erer.

Âdem ile Havva cennetten çıkarılır ve yeryüzüne gönderilir. İnsanlığın dünya hayatı, böylece bir başlangıçtan çok bir düşüş, bir yerinden edilme, bir sürgün olarak anlatılır. Yeryüzü artık insanın seçtiği bir yurt değil; kaybedilmiş bir cennetin ardından yaşamaya mecbur bırakıldığı yerdir. İnsan burada çalışacak, yorulacak, acı çekecek, doğuracak, kaybedecek ve ölecektir. Sonunda yeniden başka bir âleme, ahirete gidecek; oradaki yeri de bu dünyada nasıl yaşadığına göre belirlenecektir. Böylece dünya, iki sonsuzluk arasına yerleştirilmiş geçici ve sınayıcı bir mekâna dönüşür.

Bu anlatının en çarpıcı taraflarından biri, Âdem ile Havva’nın cennette kalma hakkını talep etmemeleridir. Anlatıda onların, “Biz buraya aitiz, buradan çıkarılamayız,” diye Tanrı’ya itiraz ettiklerini görmeyiz. Kaybettikleri yeri savunmaz, sürgüne karşı direnmez, kalmayı bir hak olarak ileri sürmezler. İhlalin ardından pişmanlık ve kabul gelir; otoritenin hükmü karşısında insan kendi yerinden edilmesini kabullenir.

İnsanlığın ilk hikâyesine yerleştirilen bu sahne, otoriteyle kurduğumuz ilişkinin de en eski imgelerinden biri gibi okunabilir. İnsan, daha başlangıçta kendisine verilmiş olan mekânın sahibi olmadığını öğrenir. Orada bulunmasına izin verilmiştir; fakat orada kalma hakkı kendi iradesine ait değildir. Mekânı veren de alan da otoritedir. İnsan ise kendisine ayrılan yere razı olan, hükmü kabul eden, kaybettiği cennetin özlemini içinde taşısa da geri dönmeyi kendi hakkı olarak savunamayan bir kul olarak sahneye çıkar.

Belki de kulluğun en derin biçimi burada başlar: İnsanın yalnızca yasaya uyması değil, yaşama alanı üzerindeki hakkından da vazgeçmesiyle. İnsan, mutlu olduğu, özgür olduğu, bütün ihtiyaçlarının karşılandığı yerden kovulsa bile, “Ben burada kalmak istiyorum,” diyemez. Kaderine razı olur. Cennetin kaybı, yalnızca ilk günahın cezası değil; insanın otorite karşısında kalma iradesini kaybetmesinin de ilk anlatısı hâline gelir.

Üstelik kaybedilen yer sıradan bir yurt değildir. Sonraki cennet tasvirlerinde insanın yeryüzünde bastırmak, ertelemek ya da sınırlamak zorunda kaldığı pek çok arzu, artık suçluluk ve yoksunluk olmadan karşılanabilecek bir haz dünyasının parçasıdır. Cennet; yokluğun, mahrumiyetin, emeğin zorunluluğunun ve ölüm korkusunun ortadan kalktığı bir özgürlük imgesi olarak yaşamaya devam eder. İnsan, yeryüzündeki hayatı boyunca aslında ilk kaybettiği yeri arar: yorulmadan yaşayabileceği, korkmadan arzulayabileceği, terk edilmeyeceği ve bir daha kovulmayacağı bir yer.

Bu yüzden insanlığın en eski kurtuluş hayali aynı zamanda en eski geri dönüş hayalidir. İnsan ilerlemeyi yalnızca bilinmeyen bir geleceğe doğru yürümek olarak değil, kaybettiği cenneti yeniden kurmak olarak da düşler. Bolluk, ölümsüzlük, zahmetsiz yaşam, sınırsız haz, doğaya hükmetme ve acının ortadan kalkması arzusu; bütün modern teknik ütopyaların içinde, dinsel cennet anlatısının dünyevileşmiş izleri olarak varlığını sürdürür.

Kalamayanların Tarihi

İnsanın bazı yolculuklarının adı konulmamıştır. Sonradan anlamlanır bu gidişler. İnsanlık tarihi, biraz da kalamayanların yazdığı tarihtir. İnsan yalnızca bir yerde kalmak için mücadele etmez; bazen artık orada kalamadığı, orada yaşamasına izin verilmediği ya da bulunduğu yer hayatın sürdürülmesine imkân vermediği için yola çıkar. Bazen sürgün edilir, bazen kaçar, bazen sığındığı yer kendisine dar gelir, bazen de yeni bir hayat ancak ayrılmakla mümkün olur.

Kalmak ölüm demektir bazen… Musa’nın hikâyesi böyle bir ayrılıkla başlar. Mısır, onun için yalnızca yaşadığı yer değil; korkunun, tehdidin ve Firavun’un hükmünün mekânıdır. Orada kalamaz. Ardından belirsizliğe, henüz adı konmamış bir geleceğe doğru yola çıkar. Fakat bu gidiş yalnızca kaçış değildir. Daha sonra bir halkın kölelikten çıkışının, boyunduruktan kurtuluşunun ve kendisine başka bir yurt arayışının başlangıcına dönüşür. Muhammed’in Mekke’den Medine’ye hicreti de benzer biçimde yalnızca bir yer değiştirme değildir. Mekke, doğduğu, büyüdüğü, bağlarının ve hafızasının bulunduğu şehirdir. Fakat peygamberliğini ilan ettiğinde, söylediği sözün ve kurmaya çalıştığı yeni topluluğun orada barınmasına izin verilmez. O da kendisine ve inananlara yaşam hakkı tanınmayan bu şehirden ayrılmak zorunda kalır. Hicret, doğup büyüdüğü yeri terk etmenin acısını taşır; ama aynı zamanda yeni bir toplumun, yeni bir siyasal ve ahlaki düzenin kuruluşuna açılır.

Bu anlatılarda insanın kalamamasının en acı verici yanı, düşmanlığın bütünüyle yabancılardan gelmemesidir. İnsan değiştiğinde, inandığı hakikati söylediğinde, kendisine çizilmiş sınırların dışına çıktığında ve bir anlamda “Artık sizin gibi değilim,” dediğinde, önce en yakınlarının gazabına uğrar. Onu tanıyanlar, büyütenler, koruması beklenenler, bir anda onun farklılığını........

© Artı Gerçek