Tarih merakla başlar, belgeyle ilerler ve yazıyla geleceğe taşınır. İnsan konuştuğunu unutabilir; yazılan ise gelecek kuşaklara kalır. Belki de bu nedenle tarihin en önemli hazinelerinden birisi arşivlerdir. Arşiv yalnızca eski belgelerin saklandığı yer değil bir devletin, kurumun veya toplumun hafızasıdır. Bazen bir mektup, emir, harita, mühür veya birkaç satırlık not, yıllarca anlatılmış bir olayı değiştirebilir ya da bilinmeyeni bilinir hâle getirir.

Mezopotamya'nın çivi yazılı kil tabletlerinden Ebla (İdlip), Mari (Deyrizor) ve Hattuşa (Çorum) arşivlerine kadar insanlık yalnızca bilgi üretmedi; bilgiyi korumayı da öğrendi.

Bozkır hayatı yaşayan Türklerin sosyo-kültürel hayatı yıllarca yanlış değerlendirildi. Konar-göçer kültürü yeterince incelenmedi. Türk Dünyasında birçok yerde, mağaralardaki basit görünen resimler, sıradan birer çizim sanıldı. Hâlbuki onlar günümüze mesaj taşıyan ilk belgelerdi. Uygur Türklerinin matbaayı ilk kuran bir topluluk olduğu bile son yıllarda duyulmaya başlandı. Uygur arşiv malzemeleri dünyanın birçok ülkesinde, müze ve kütüphanesinde yer buldu.

Yıllarca arşivlerle iç içe oldum. Özellikle Genelkurmay Başkanlığı ATASE Arşiv Müdürlüğü görevim döneminde Atatürk'ün el yazısıyla tuttuğu notlar, emirler, raporlar ve çok sayıda askerî belgeyi görme imkânım oldu. Bir tarih kitabında, bir makalede yer alan bir belgenin aslının olduğu bir yerde bulunmak ve o belgeye dokunabilir olmak ayrı bir duygu, bilinç ve heyecana neden oluyor.

Savaşta Sadece Ordular Yürümez

Bir hükümdar sefere çıktığında yalnızca askerlerini götürmezdi. Para, hazine ve mühimmatın yanında devlet mühürleri, yazışmalar, fermanlar-emirler, haritalar ve çeşitli kayıtlar da hareket hâlindeydi. Dolayısıyla savaş, yalnızca toprakların değil, bilginin de el değiştirme ve bulunduğu yerden başka bir yere taşınma ihtimalidir.

1402 Ankara Savaşı bunun için dikkat çekici bir örnektir. Yıldırım Bayezid'in Timur karşısında yenilmesi ve esir düşmesiyle Osmanlı'da Fetret Devri başladı. Peki, hükümdarın yanında bulunan hazineye, kıymetli eşyalara, belgelere ve diğer devlet malzemelerine ne oldu? Bugün bunların tamamının nerede olduğunu gösteren kesin bir kayıt yoktur. Ancak soru önemlidir: 1402'de Osmanlı devlet hazinesinin, hafızasının hangi parçaları el değiştirdi?

İşte merak burada başlar; tarih ise cevabı belgeyle arar. Bunlar mutlaka bir yerde: Nerede?

Haçlılar ve Rodos Şövalyeleri

Haçlı seferleri sırasında da kitaplar, sanat eserleri, dinî eşyalar, değerli madenler ve başka kültürel varlıklar el değiştirdi. 1204'te o zamanki adıyla Konstantinopolis'in, Latinler tarafından istilası ve yağması bunun en bilinen örneklerinden biridir. Latin istilası ve yağmasıyla çok sayıda eser Batı'ya taşındı; Venedik bunların önemli merkezlerinden biri oldu. Ancak Batı'ya giden her eserin Vatikan'a ulaştığını düşünmemeliyiz. Eserler kiliselere, manastırlara, hükümdarlara, soylulara, şehirlere ve askerî teşkilatlara da dağıldı.

Bu noktada Hospitalye/ Aziz Yuhanna/ Rodos/Malta Şövalyeleri karşımıza çıkar. Hâlâ gizemini koruyan bu teşkilat, Kudüs........

© Antalya Körfez