Geçen hafta sonu fotoğrafın içindeki o gizli özneyi, yani muhabirin yorumunu konuşmuştuk. Bu hafta ise çıtayı biraz daha yukarı taşıyalım ve sarsıcı bir soru soralım. Foto muhabiri aslında gerçeğin sadık bir memuru mu, yoksa hayatın o kaotik akışından anlam devşiren bir küratör müdür? Sokaktaki genel geçer inanış, muhabirin sadece "orada olduğu için" deklanşöre bastığını ve olanı biteni bir kurye gibi önümüze bıraktığını varsayar. Oysa vizörden bakmak, her zaman bir seçme, ayıklama ve nihayetinde bir sergileme eylemidir. Bir müze küratörü, binlerce eser arasından bir tema belirleyip sadece on tanesini duvarlara asarken ne kadar özgürse, bir foto muhabiri de saniyeler içinde akıp giden o görsel fırtınanın içinden tek bir kareyi dondururken o kadar seçicidir.

Gerçeklik, aslında uçsuz bucaksız, düzensiz ve çoğu zaman dilsiz bir veri yığınıdır. Bir çatışma alanında, bir kutlamada ya da sıradan bir sokak röportajında binlerce detay aynı anda var olur. Toz, ışık, bağırışlar, sessiz bekleyişler, arka plandaki tabelalar, gelip geçen insanlar... Foto muhabiri bu karmaşanın içine daldığında, aslında elinde bir fenerle karanlık bir depoda "hikaye" arayan bir küratör gibi davranır. Neyi çekeceğine karar verdiği an, aslında neyi "sergilemeye değer" bulduğuna karar vermiştir. Kadrajın içine giren her unsur, o anın ana fikrini oluştururken, kadrajın dışında bırakılan her şey, o hikayenin sessiz tanıkları olarak tarihin tozlu raflarına kaldırılır. İşte bu yüzden kadraj, sadece teknik bir sınır değil, aynı zamanda etik ve estetik bir eleme mekanizmasıdır.

Küratörlük sadece seçmekle bitmez, seçilen parçaların nasıl bir bağlamda sunulacağı da bu işin kalbidir. Bir foto muhabiri, kompozisyonu kurarken aslında görsel bir hiyerarşi yaratır. Ön plana yerleştirilen bir enkaz parçası ile arka planda silikleşen bir çocuk figürü arasındaki mesafe, muhabirin bize anlatmak istediği o trajedinin "alt metnidir". Bir küratörün bir tabloyu hangi açıyla ışıklandıracağına karar vermesi gibi, foto muhabiri de mevcut ışığın omuzlara mı yoksa gözlere mi düşeceğini kollar. Işığın vurduğu yer gerçekliğin merkezi, gölgede kalan yer ise o gerçeğin gizemli ya da önemsiz tarafı olur. Bu bir manipülasyon değil, kaosu anlaşılır kılma çabasıdır. Çünkü insanoğlu, ham gerçeği olduğu gibi sindiremez, ona bir giriş, gelişme ve sonuç, yani bir hikaye lazımdır.

Foto muhabirine "küratör" dediğimizde, ona aynı zamanda devasa bir sorumluluk da yüklemiş oluruz. Çünkü küratör, sergilediği eserlerin ruhunu temsil eder. Eğer foto muhabiri, gerçeğin sadece sansasyonel yanlarını cımbızla çekip bir araya getirirse, o sergi gerçeği yansıtmak yerine onu istismar eder. Ancak o devasa gürültünün içinden, meselenin özünü anlatan o en naif, en çarpıcı anı seçip çıkarabiliyorsa, işte o zaman tanıklığı bir sanata ve tarihsel bir belgeye dönüşür. Bizler gazete sayfalarında ya da ekranlarda gördüğümüz o "ikonik" fotoğraflara bakarken, aslında sadece olanı görmüyoruz, bir profesyonelin bizim için ayıklayıp, temizleyip, ışıklandırıp önümüze koyduğu o rafine gerçeği görüyoruz.

Sonuç olarak, foto muhabiri bir noter tasdiki yapan cihaz değildir. O, hayatın o gürültülü galerisinde sessizce dolaşan, en anlamlı bakışı, en vurucu çelişkiyi ve en saf duyguyu bulup çıkaran bir anlam küratörüdür. Onun "objektifi", dünyaya tutulan bir aynadan ziyade, dünyanın karmaşasını bizim için sadeleştiren bir filtredir. Belki de fotoğrafa olan güvenimiz, tam da bu küratöryel zekaya duyduğumuz ihtiyaçtan kaynaklanıyor. Çünkü hayatın kendisi çok dağınık ve biz, o dağınıklığın içinde birilerinin bize "bak, asıl mesele burada" demesine muhtacız.

© Anayurt