menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Don Ihde’nin Yükselişi ve Amerikan Çin Pragmatizminin Ürünü Teknoloji ve Yapay Zekâ Felsefesi

9 0
09.11.2026

Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tarih Tıp Turizm Veteriner Ziraat

Güzel Sanatlar ve Tasarım

İktisadi ve İdari Bilimler

İnsan ve Toplum Bilimleri

Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.

Don Ihde’nin Yükselişi ve Amerikan Çin Pragmatizminin Ürünü Teknoloji ve Yapay Zekâ Felsefesi

Önce ABD’de geliştirilen ve sonra Çin ile birlikte yükseköğretimde ve teknolojide uygulanan akademik ve ekonomik bir süreç 1990’lı yılların ikinci yarısından itibaren uluslararası seviyede teknoloji ve yapay zekâ felsefesi literatürünü ortaya çıkarmış görünmektedir. Bu literatür Batı Avrupa’nın gelişmiş toplumlarından Hollanda’daki felsefe bölümlerinde görev yapan filozofların kaleme aldıkları metinlerle hem Avrupa’da hem de gelişmekte olan toplumlarda bilinir olmuştur. Türkiye’de ve Türkçede ilk kez 2024-2025 yıllarında çalışılmaya başlanan bu literatürün adı empirical turn (deneyimsel yönelim) teknoloji felsefesi ve yapay zekâ felsefesi literatürüdür.

İlk etapta Hollanda Twente Üniversitesi Felsefe Bölümünün kıdemli filozofu Hans Achterhuis’un editörlüğünde 1998 yılında Flemenkçede ve 2001 yılında İngilizcede yayımlanmış olan American Philosophy of Technology: The Empirical Turn (Amerikan Teknoloji Felsefesi: Deneyimsel Yönelim) adlı kitap; pragmatizm ve çağdaş Amerikalı teknoloji filozoflarını inceleyerek bu literatürü saptamıştır. İkinci etapta Hollanda Eindhoven Teknoloji Üniversitesi Endüstri Mühendisliği ve İnovasyon Bilimleri Fakültesi bünyesindeki Felsefe ve Etik Bölümü’nden Anthonie Meijers ve Hollanda Delft Teknoloji Üniversitesi Teknoloji, Politika ve Yönetim Fakültesi Felsefe Bölümünden Peter Kroes’in birlikte editörlüklerinde 2000 yılında İngilizcede yayımlanmış olan The Empirical Turn in the Philosophy of Technology (Teknoloji Felsefesinde Deneyimsel Yönelim) adlı kitapta; analitik teknoloji felsefesi ve mühendislik uygulamaları incelenerek aynı literatür saptanmıştır. Achterhuis’un editoryal kitabında; Albert Borgmann, Hubert Dreyfus, Andrew Feenberg, Donna Haraway, Don Ihde ve Langdon Winner öne çıkmaktadır. Bu kitap Martin Heidegger’in ve onu takip edenlerin felsefi mirasını “klasik teknoloji felsefesi” adlandırmasıyla kavramakta, bu felsefenin yaklaşımının karamsar, soyut ve romantik niteliklerde olduğunu ifade ederek mirası eleştirmektedir. Bu eleştiriyle Amerikan pragmatizmine dayalı yeni teknoloji felsefesi olarak deneyimsel yönelimi önermektedir. Kroes ve Meijers’in editoryal kitaplarının öncelikle farkı bu iki editörün de mühendislik fakültesi veya bu ayardaki fakültelerde görev yapan filozoflar olmalarıdır. Bu fark kitabın içeriğine de yansımaktadır. Achterhuis bizzat mühendislik fakültesi veya bu niteliklerdeki bir fakültenin felsefe bölümünden değildir. Bu nedenle Kroes ve Meijers her ne kadar Achterhuis’un çalışmalarını göz önünde bulundursalar da Friedrich Rapp’in analitik teknoloji felsefesi kitabını ve onun içinde bulunan mühendislik pratiklerini merkezde tutarak deneyimsel yönelimi içeriklendirmektedirler. Bununla birlikte Rapp de, Kroes ve Meijers’in ortak kitapları da Achterhuis’un editoryal kitabı gibi Heidegger ve takipçilerini “klasik teknoloji felsefesi”nin izleyicileri niteliğinde konumlandırıp eleştirmektedirler. Klasik teknoloji felsefesi onlara göre soyut olup mühendisliğin dışından konuşmaktadır. Yerine mühendislik pratiklerini somut seviyede izleyen deneyimsel yönelimi önermektedirler.

Deneyimsel yönelim teknoloji ve yapay zekâ felsefesi literatüründe Heidegger’in felsefi mirasıyla hesaplaşma; Achterhuis’un yönteminde bunu pragmatizm üzerinden yapma ve Rapp, Kroes ve Meijers’in yönteminde bunu mühendislik pratikleri üzerinden analitik tarzda yapma görünür olmaktadır. Her iki yöntemde de Don Ihde önemli bir referans olarak dikkat çekmekte olan Amerikalı pragmatist bir filozoftur. Achterhuis’un kitabında ve onun kitabına dayalı literatürde Don Ihde merkezde konuşlanırken Kroes ve Meijers’in ortak kitabında ve bu ikisinin kitabına dayalı literatürde Friedrich Rapp merkezde konuşlanmaktadır. Bu arada Rapp’in de Achterhuis’un da özellikle Don Ihde’ye ve sonra Carl Mitcham’e ve Andrew Feenberg’e referansta bulunduklarını belirtmek lazımdır. Amerikalı filozof Hubert L. Dreyfus’un özellikle yapay zekâ felsefesiyle ilgili 1965 yılından bu yana kaleme aldığı metinlerde Martin Heidegger’in varlık felsefesine ve teknoloji felsefesine dayanarak yapay zekâyı eleştirdiğini, ama Don Ihde’nin Dreyfus’un bütün söylediklerinin tam tersini yaparak Heidegger’i, fenomenolojik yaklaşımı ve bu yolu takip edenleri eleştirerek ilk kez “postfenomenoloji” kavramından söz ettiğini belirtmek çok önemlidir. Burada Heidegger’in isminin ortak ve kritik bir isim olması bütün literatürlerin onun felsefi mirası etrafında teşekkül ettiği anlamına gelmemektedir. Ama teknoloji tarihi, makine tarihi, bilişim ve enformasyon literatürleri üzerinden felsefe üretmemiş neredeyse........

© Akademik Akıl