Hayatı Yahut Zamanı ve Mekânı Iskalamak
Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tarih Tıp Turizm Veteriner Ziraat
Güzel Sanatlar ve Tasarım
İktisadi ve İdari Bilimler
İnsan ve Toplum Bilimleri
Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.
Hayatı Yahut Zamanı ve Mekânı Iskalamak
İnsan gerek kendisini gerekse bir parçası olduğu âlemi birbiriyle ilgisiz unsurlar ve nesneler yığını olarak değil, zaman ve mekân koordinatlarında örülmüş ilişkisel bir ağ içinde idrak eder. Bir şeyi tanımak, tanımlamak, anlamak ve nihayetinde ona bir anlam ile değer atfetmek, o şeyin başka varlıklarla olan zamansal ve uzamsal nispetlerini kavramakla mümkün olmaktadır. Zaman ve mekân (uzam), esasen, insan zihninin dış dünyayı algılarken devreye giren kuru birer fiziksel kap ya da matematiksel birer cetvel değil, tersine insan idrakinin varlıkla temas kurmasına, kendi varoluşunu konumlandırmasına ve anlam dünyasını inşa etmesine imkân veren ontolojik zemindir. Bir başka ifadeyle zaman ve mekân insanın “Ben kimim, nereden geldim, neredeyim ve nereye gidiyorum” sorularına verdiği / verebileceği her sahici cevap, doğrudan doğruya zaman-mekân koordinatındaki konum ve duruşuna dair idrak ve bilincin beyanıdır.
Hem fertlerin bu idrak ve şuura sahip olması hem de bunun toplumsal bir hafızaya dönüşmesi, zamanı esas alan tarih ile mekânı esas alan coğrafya ilimlerinin kurucu gücü ve işleviyle gerçekleşir. Nitekim tarih, insanın zaman içindeki yürüyüşünü tanımlayıp anlamlandırırken coğrafya da onun bu yürüyüşü üzerinde gerçekleştirdiği toprağı ve zemini, bu esnada soluduğu havayı ve gözettiği ufuk çizgisini tayin eder. Gerek kendi fertlerinde sahici bir zaman ve mekân bilinci inşa edecek gereksem tarih ve coğrafya alanında kavram ve zihniyet / paradigma üretecek düzeyde tanımlayıcı bir üstünlük kuramayan toplumlar, varlık sahnesinde özne olma niteliğini yitirirler. Öyle ki zamanı başkasının takvimi, mekânı başkasının haritası üzerinden okuyan bir toplum ve millet, kendi kaderinin müellifi olma imkânını kaybetmiş demektir. Zamanı dönemlendiren ve mekânı isimlendiren güç, aynı şekilde zihinlerin idrak sınırlarını da çizen güçtür. Bilinen bir gerçektir ki yüksek tarih ve coğrafya bilinci ile tanımlayıcı kudreti eline alan toplumlar, bu iki sahada yetersiz ve edilgen kalan kitleleri kendi tahakküm ve hegemonyalarına almayı her devirde başarmışlardır.
İşin Başı: Dünyayı ve Hayatı Ciddiye Almak
Tarih ve coğrafya sahasında kurulan bu tanımlayıcı üstünlüğün sadece siyasi bir kurnazlık yahut kaba bir tahakküm arzusuyla açıklanması, hakikatin eksik okunması demek olur. Bu açıdan bakıldığında elbette Batılıların zamanı ve mekânı tanımlama girişimlerinin ve bu sahada elde ettikleri başarının altında her şeyden evvel onların kendilerini, bu dünyayı ve hayatı ciddiye almaları şeklindeki son derece insani bir durum yatmaktadır. İnsanın üzerinde yaşadığı toprağı merak etmesi, gökyüzünü ve yeryüzünü bilip tanıma çabası, geçmişin kayıtlarını tutması ve içinde yaşadığı çağa kendi mührünü vurmaya çalışması, onun varoluşu gerçek bir mesele olarak görüp idrak etmesinin doğal sonucudur. Batı insanı, kendi özneliğini ve içinde nefes aldığı dünyayı ciddiye almış, zamanı ve uzamı anlaşılması, emek verilmesi ve işlenmesi gereken bir gerçeklik alanı olarak kavramıştır.
Buna karşılık diğer toplumlar ve özellikle bizim kendi medeniyet havzamız, hangi tarihi sebep, teolojik ve kültürel yorum yahut toplumsal gerekçeyle olursa olsun bu son derece insani ve hatta ilahi gerçekliği ıskalamıştır. Halbuki ilahi irade bakımından dünya hayatı sırt çevrilecek bir gölge oyunu yahut laubalice geçiştirilecek bir bekleme odası değildir. Yeryüzü ve ömür dediğimiz bu zaman ve mekân sahnesi insanlardan kimin en iyi, en doğru ve en güzel olanı yaptığının açığa çıktığı ve çıkacağı bir imtihan alanıdır. Bu imtihanın mahiyeti dünyayı terk etmeyi değil, tam tersine zamanın her anını ve mekânın her karışını hak, hakikat, adalet ve güzellikle imar ve ıslah etmeyi zorunlu kılar. Bu hakikate rağmen kendi varlığını, zamanı ve mekânı ciddiye alarak iyi, doğru ve güzel olanı ortaya koyma yükümlülüğünü ihmal eden fert ve toplumlar hem insani istidatlarını köreltmiş hem de ilahi imtihanın doğrudan icra edildiği zemini terk etmişler demektir. Bir taraf hayatı bütün ağırlığıyla ciddiye alıp varlık sahnesini kurup düzenlerken diğer tarafın türlü bahanelerle bu insani ve ilahi hakikatten yüz çevirdiği bir ortamda, tanımlayıcı ve belirleyici kudretin dünyayı ciddiye alanların eline geçmesi elbette doğal bir sonuç olmaktadır.
Tarihi Dönemlendirme ve Coğrafyayı İsimlendirme
Batı uygarlığının dünyayı ciddiye alma iradesini giderek küresel bir tahakküm / hegemonya / sömürü aracına dönüştürmesinin gerisinde, teknik ve askeri üstünlükten evvel zamanı / tarihi dönemlendirme ve mekânı / coğrafyayı adlandırma tekelini eline geçirmiş olması durumu vardır. Batılı zihin, kendi kültürel ve yerel tecrübesini bütün bir insanlığın mutlak ekseni sayarak tarihi İlk Çağ, Orta Çağ, Yeni Çağ ve Yakın Çağ şeklinde doğrusal dönemler olarak ayırıp adlandırmıştır. İlk bakışta masum bir pedagojik tasnif gibi algılanan bu dönemlendirme hiç de masum olmayıp Avrupa tarih ve medeniyetini insanlığın ana nehri, diğer tüm medeniyetleri ise bu nehre dökülen cılız dereler gibi görüp gösteren ideolojik bir kurgudan başka bir şey değildir. Aslında bu girişimle, Avrupa kıtasının kendi içindeki feodal parçalanmışlığı, kilise engizisyonu ve fikri donukluğunu işaret eden Orta Çağ kavramı, karanlık bir devir yaftası haline getirilerek bütün dünya tarihine kapsayacak şekilde genellenmesidir. Oysa aynı dönemde Batı dünyası anlan şekilde “karanlık” içinde bocalarken İslam dünyası Kurtuba, Bağdat, Kahire, Semerkant ve Buhara gibi ilim havzalarında felsefeden mantığa, optikten tıbba, astronomiden metafiziğe kadar hemen her alanda insanlık tarihinin en parlak, en aydınlık ve en verimli / üretken devirlerinden birine sahne olmaktaydı. Batılıların zamanı geleneksel ve modern diye ikiye bölen ilerlemeci tarih anlayışı da yine aynı tahakkümcü / hegemonik zihniyetin ürünü ve aracı olup Batı dışı toplumları tarihin gerisinde kalmış, henüz olgunlaşmamış, Batı’nın bugün bulunduğu noktaya ulaşmak için kendi geçmişini terk etmeye mecbur topluluklar olarak kodlamıştır. Zamanı kendi lehine tarihi dönemlere bölüp adlandıran bu hegemonik zihniyet, mekânı da yine kendi bulunduğu noktayı merkez sayarak dünyayı buna göre coğrafi bölgelere ayırıp isimlendirmiştir. Nitekim başlangıç meridyeninin Londra yakınlarındaki Greenwich kasabasından geçirilmesi, yer kürenin hem zaman hem de uzam bakımından sıfır noktasını İngiliz imparatorluk iradesine bağlaması demektir. Coğrafi bölgelerin Yakın Doğu, Orta Doğu ve Uzak Doğu şeklinde isimlendirilmesi bu Batı merkezci bakışın en açık dışavurumudur. Haritacılıkta asırlardır kullanılan ve 1569 yılında haritacı Gerardus Mercator tarafından geliştirilen Merkator projeksiyonu kuzey yarımküreyi ve bilhassa Avrupa kıtasını gerçek yüzölçümünden çok daha büyük, Afrika ve Güney Amerika gibi kıtaları ise olduğundan daha küçük göstermek suretiyle çarpıtılmış görsel bir hiyerarşi zihinlere kazımaya devam etmektedir. Ayrıca Coğrafi Keşifler yahut Yeni Dünya gibi birtakım tabirler ise binlerce yıllık kadim medeniyetlere yurt olan coğrafyaları,........
