menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

İyi Bir Fikir Neden İyi Bir Araştırma Projesine Dönüşmüyor?

24 0
27.10.2026

Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tarih Tıp Turizm Veteriner Ziraat

Güzel Sanatlar ve Tasarım

İktisadi ve İdari Bilimler

İnsan ve Toplum Bilimleri

Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.

İyi Bir Fikir Neden İyi Bir Araştırma Projesine Dönüşmüyor?

Bilimsel araştırma projesi değerlendirmelerinde karşılaştığımız ilginç durumlardan biri, akademik açıdan önemli bir konunun yeterince güçlü bir proje önerisine dönüşememesidir.

Araştırmacı konusuna hâkimdir. Alanında yayınları, araştırma deneyimi ve belirli bir akademik birikimi vardır. Ele aldığı sorun günceldir, bilimsel açıdan önemlidir. Buna rağmen hazırladığı proje önerisi değerlendirme sürecinden beklediği sonucu alamaz.

Sorun her zaman araştırma fikrinin niteliğinde değildir. Bazen önemli bir bilimsel problem yeterince açık tanımlanmamış, özgün katkı ortaya konulamamış, yöntemsel tercihler gerekçelendirilememiş veya araştırmanın uygulanabilirliği yeterince gösterilememiştir.

Üstelik bu eksiklikler birbirinden bağımsız değildir.

25–27 Eylül 2026 tarihlerinde Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesinde düzenlenen ASES 2. Uluslararası Bilimsel Çalışmalar Kongresi‘nde sunduğum “İyi Bir Fikir Neden İyi Bir Araştırma Projesine Dönüşmüyor? Bilimsel Araştırma Projesi Başvurularında Sık Görülen Sorunlar Üzerine Bir Değerlendirme” başlıklı bildiride bu soruyu ele aldım.

TÜBİTAK 1001 Araştırma Destek Programı’nın başvuru ve değerlendirme belgeleri ile ilgili literatür üzerinden gerçekleştirdiğim değerlendirmede, proje önerilerinin niteliğini zayıflatan temel sorunlardan birinin araştırmanın farklı bileşenleri arasındaki tutarsızlıklar olduğu sonucuna ulaştım.

Burada doktora derecesine sahip, araştırma deneyimi bulunan ve proje desteğine başvurmayı düşünen meslektaşlarımla bazı değerlendirmelerimi paylaşmak istiyorum.

BİLİMSEL ARAŞTIRMA PROJESİ NEYİ ARAŞTIRIYOR?

Öncelikle her projenin bilimsel araştırma projesi olmadığını belirtmek gerekiyor.

Bir eğitim programı hazırlamak, dijital platform geliştirmek, uygulama gerçekleştirmek veya farkındalık kampanyası düzenlemek değerli çalışmalar olabilir. Ancak bunları gerçekleştirmek, tek başına bilimsel araştırma niteliği kazandırmaz.

OECD’nin Frascati Kılavuzu araştırma ve geliştirme faaliyetlerini ayırt etmek için beş ölçüte dikkat çeker: yenilik, yaratıcılık, sonuç bakımından belirsizlik, sistematik yürütülme ve aktarılabilirlik ya da yeniden üretilebilirlik.

Bu çerçevede bilimsel araştırma projesinin öncelikli amacı, belirli bir faaliyet gerçekleştirmekten çok, sistematik ve sınanabilir yeni bilgi üretmektir.

Örneğin, üniversite öğrencilerine yönelik bir medya okuryazarlığı eğitimi düzenlemek başlı başına araştırma değildir. Ancak belirli bir kuramsal çerçeveye dayalı olarak geliştirilen eğitim modelinin hangi koşullarda, kimler üzerinde, ne tür sonuçlar doğurduğunu bilimsel yöntemlerle incelemek bir araştırma projesine dönüşebilir.

Aradaki fark, gerçekleştirilen faaliyetten çok, cevaplanmak istenen bilimsel sorudadır.

Bu nedenle proje önerisini hazırlarken ilk sorumuz, “Ne yapacağız? Hangi yöntemi kullanacağız? Nasıl yapacağız?” değil, “Hangi bilimsel problemi araştıracağız?” olmalıdır.

ÖZGÜN DEĞER, KONUNUN ÖNEMİNDEN FARKLIDIR

Araştırmacıların üzerinde durması gereken ikinci mesele özgün değerdir.

TÜBİTAK 1001 değerlendirme yaklaşımında özgün değer, yöntem, proje yönetimi ve yaygın etki temel değerlendirme boyutlarını oluşturmaktadır.

Bu boyutlar arasında özgün değer, araştırmanın bilimsel gerekçesini ortaya koyması bakımından özel önem taşır.

Ne var ki proje önerilerinde konunun toplumsal önemiyle bilimsel özgünlüğünün zaman zaman birbirine karıştırıldığını görüyoruz.

Yapay zekâ, dezenformasyon, iklim değişikliği, göç, afet veya sağlık iletişimi gibi güncel bir konu seçmek, araştırmaya kendiliğinden özgün değer kazandırmaz.

Benzer biçimde “Türkiye’de ilk kez yapılacaktır”, “Bu konuda yeterli araştırma bulunmamaktadır” veya “Literatürde önemli bir boşluk vardır” ifadeleri de tek başına yeterli değildir.

Asıl açıklanması gereken, önerilen araştırma tamamlandığında mevcut bilimsel bilgiden farklı olarak neyin bilineceğidir.

Bu noktada literatür taramasının niteliği belirleyicidir.

İlgili alandaki yayınları art arda özetlemek yerine, mevcut araştırmaların hangi sonuçlara ulaştığını, hangi konuların açıklığa kavuşmadığını, hangi kuramsal ya da yöntemsel sınırlılıkların devam ettiğini göstermek gerekir.

İyi hazırlanmış bir literatür değerlendirmesi, kaynakların sıralandığı bir bölüm değil; araştırmanın neden gerekli olduğunu ortaya koyan bilimsel bir argümandır.

YÖNTEM, ARAŞTIRMA SORUSUNUN GEREĞİ OLARAK TASARLANMALIDIR

Proje önerilerindeki en kritik meselelerden biri de araştırma sorusu ile yöntem arasındaki uyumdur.

Bir projede nicel, nitel veya karma yöntem kullanılması, yöntemin yeterli olduğu anlamına gelmez.

Araştırma deseninin, çalışma evreninin, örnekleme yaklaşımının, veri toplama araçlarının ve analiz tekniklerinin hangi bilimsel gerekçelerle seçildiği açıklanmalıdır.

Örneğin “500 kişiye anket uygulanacaktır” ifadesi, örneklemin neden 500 kişiyle sınırlandırıldığını, nasıl seçileceğini veya araştırma evrenini hangi ölçüde temsil edeceğini açıklamaz.

Benzer biçimde “Veriler SPSS ile analiz edilecektir” demek, bir analiz planı sunmak değildir.

Analizin hangi araştırma sorusuna yanıt vereceği, hangi değişkenleri kapsayacağı ve hangi istatistiksel işlemlerle gerçekleştirileceği........

© Akademik Akıl