Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Güzel Sanatlar ve Tasarım Fen Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tıp Veteriner Ziraat

Güzel Sanatlar ve Tasarım

İktisadi ve İdari Bilimler

"HAYATI: doğal bir OKUyuşla; PAYLAŞmak"

Sadi Şirazi Günümüze Ne Söyler?

21 Nisan Sadi Şirazi Günü Vesilesiyle

İran takviminde 21 Nisan Sadi’yi Anma Günü olarak kutlanmaktadır. Her yıl bu tarihte Şiraz’daki türbenin önünde Bostan ve Gülistan’dan beyitler okunur; dünyanın farklı ülkelerinden gelen araştırmacılar onun düşünce dünyasını ele alan toplantılarda buluşur. Osmanlı Türkiyesi’nde de eserleri medrese müfredatlarının başında yer alan erken dönemlerde Türkçeye çevrilen bu bilge  medeniyet düşünürü şairin, sekiz asır sonra bile doğudan batıya gördüğü evrensel ilgi üzerinde düşünmeye değer bir olgudur.

Onu bu kadar uzun süre konuşulur kılan şey, öncelikle eserlerinin çağlar üstü niteliğidir. Sadi otuz yıla yakın süren seyahatlerinde Bağdat’tan Şam’a, Hicaz’dan Hindistan’a uzanan bir coğrafyayı gezmiş; savaşı, yolsuzluğu, açlığı ve esareti yakından gözlemlemiştir. Bir süre Şam’da Haçlılara esir düşmüş, ağır istihkâm işlerinde çalıştırılmıştır. Bostan’ı 1257’de, Gülistan’ı 1258’de, yani yetmişli yaşlarında, yani tüm bu tecrübelerin üzerinde düşünmüş ve bir olgunluğa erişmiş olarak yazmıştır. Eserlerindeki itidal, derinlik ve gözlem gücü biraz da bu yaşanmışlığın süzülmüş hâlidir.

Her iki eser de dönemin Salgurlu Türk Devleti’nin hükümdarlarına sunulmuş; fakat bu takdim, bir methiye fırsatına değil, siyaset ahlakı, adalet ve iyi yönetim konusundaki görüşleri yetki sahiplerine doğrudan iletmenin vesilesine dönüşmüştür. Bostan’ın ilk bölümünün adalete, Gülistan’ın ilk bölümünün devlet adamlarının tutum ve ödevlerine ayrılması, yazarın düşünce dünyasında bu konulara verdiği önceliği göstermektedir. Sadi’nin metinleri, uyarıları ve eleştirileri nedeniyle zaman zaman muhataplarını rahatsız etmesi muhtemel bir üsluba sahiptir; ne var ki edebi incelik ve hikâye anlatma ustalığı bu sertliği yumuşatmaktadır.

Hukuk düşüncesi bakımından onun belki de en dikkat çekici tespiti, Nasihatnâme’de karşımıza çıkar:

Devlet başkanı, bilginleri ve hukukçuları saygın ve onurlu kişiler olarak her zaman üstün tutmalı, onların görüşleriyle ülkeyi yönetmelidir. Böyle olursa iktidar hukukun emrinde olur; hukuk, iktidarın emrinde değil

Devlet başkanı, bilginleri ve hukukçuları saygın ve onurlu kişiler olarak her zaman üstün tutmalı, onların görüşleriyle ülkeyi yönetmelidir. Böyle olursa iktidar hukukun emrinde olur; hukuk, iktidarın emrinde değil

Modern anayasa hukukunun “hukuk devleti” adı altında formüle ettiği ilke, Sadi’nin bu cümlelerinde oldukça yalın bir biçimde karşımıza çıkar. Söylendiği dönemin mutlak monarşiler çağı olduğu hatırlanırsa, bir hükümdara böylesi bir öğüt verebilmenin sıradan bir cesaret olmadığı anlaşılır. Sadi’nin eserlerini devrin yöneticilerine ithaf etmesine karşın onlara karşı eleştirel üslubunu koruyabilmesi de aynı tavrın edebi uzantısıdır.

İnsan anlayışı bakımından Sadi’nin en bilinen mısraları, Gülistan’da yer alan ve “Beni Âdem” adıyla anılan kıtasıdır:

İnsanlar bir bedenin organları gibidir, Çünkü hepsi aynı özden yaratılmışlardır. Bedenin bir organı hastalanırsa, Diğerleri de rahatsız olur. Başkalarının sıkıntıları sana da sıkıntı vermiyorsa, İnsan denilmeye layık değilsin sen.

İnsanlar bir bedenin organları gibidir,

Çünkü hepsi aynı özden yaratılmışlardır.

Bedenin bir organı hastalanırsa,

Diğerleri de rahatsız olur.

Başkalarının sıkıntıları sana da sıkıntı vermiyorsa,

İnsan denilmeye layık değilsin sen.

Bu kıtanın İngilizce tercümesi bugün New York’taki Birleşmiş Milletler binasının girişinde yer almakta; iki beyti ise İran’ın 100.000 riyallik banknotunda okunmaktadır. Sadi burada insanlık kavramını, soyut bir tarif üzerinden değil, empati ve sorumluluk üzerinden tanımlar. İnsanlık, doğuştan gelen bir aidiyet değil, bir duyarlılık ölçüsüdür. Kendi dar çevresinin ötesinde kimsenin derdiyle dertlenmeyen kimseyi o bu sıfata layık görmemektedir. On üçüncü yüzyılda yazılmış altı dizeye sığan bu ölçüt, Aydınlanma sonrası Avrupa’nın evrensel insan hakları kavrayışına yaklaşık beş asır önceden eşlik eder.

Sadi’nin bu evrensel sesinin en kalıcı yankılarından biri, doğal olarak Türk kültür coğrafyasında duyulmuştur. Onun Türk dünyasındaki serüveni daha sağlığında başlamıştır. Selçuklu Türkiyesi’nin kültür merkezlerinden Aksaray’da yaşayan Seyf-i Ferganî, kendisini “eşsiz üstad” ve “kelimelerin sultanı” olarak niteleyen bir eserini tamamen Sadi’ye ithaf etmişti. Sadi’nin bizzat Anadolu’ya gelip Konya’da Mevlana ile görüştüğüne dair rivayetlerin varlığı da bu erken ilginin bir başka göstergesidir; Mevlana uzmanı Prof. Fürûzanfer, farklı rivayetleri karşılaştırdıktan sonra iki bilgenin görüşmüş olmasından şüphe edilemeyeceği sonucuna varmaktadır.

Asıl geniş rağbeti, Sadi, Osmanlı döneminde görmüştür. Bostan ve Gülistan, yüzyıllar boyunca Osmanlı medreselerinde Farsça öğretiminin temel kaynakları olmuştur. Bu iki eserin orta ve yüksek seviye eğitimde ders kitabı olarak okutulmasının bir nedeni dilsel zarafet ve üslup güzelliği, bir diğer nedeni ise içerdiği bilgi ve düşüncelerin geleceğin eğitimcileri, yöneticileri, hukukçuları ve kâtipleri için taşıdığı değerdir. Medreseden saraya, sıbyan mektebinden özel kütüphanelere kadar her ortama girmiş; yediden yetmişe her kesimden okurun ilgisini çekmiştir. Her yüzyılda Gülistan’ın tamamı ya da bir bölümü Türkçeye defalarca tercüme edilmiş, üzerine şerhler yazılmış, eserin sözlükleri hazırlanmıştır.

Osmanlı şerh geleneği içinde en değerlilerinden biri, on altıncı yüzyıl bilgini Sudi-i Bosnevi’nin Gülistan şerhidir. Bu şerhin önemi yalnız bir iç ilim faaliyetiyle sınırlı kalmamış, Batıya açılan bir köprü işlevi de görmüştür. Nitekim Bostan’ın Fransızcaya ilk tam çevirisini 1880’de Paris’te yayımlayan Fransız oryantalist A. C. Barbier de Meynard, çevirisinde bu Osmanlıca şerhi esas aldığını bizzat belirtir. Sudi’nin kaleminden süzülen anlamlar, Avrupalı okuyucunun Sadi’yi tanıdığı metnin........

© Akademik Akıl