Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tarih Tıp Veteriner Ziraat

Güzel Sanatlar ve Tasarım

İktisadi ve İdari Bilimler

İnsan ve Toplum Bilimleri

Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.

Üretici Toprağın Altında, Üretim Kağıt Üstünde

Bir pazar yerinde domatesin, biberin ya da mandalinanın fiyatına baktığımızda çoğu zaman yalnızca son etiketi görürüz. Oysa o etiketin arkasında tarlada başlayan ve tüketicinin sofrasında son bulan uzun bir zincir bulunur. Tohumdan gübreye, mazottan işçiliğe, ambalajdan nakliyeye, depolamadan fireye kadar üreticinin ve ticaret erbabının gerçekten katlandığı maliyetler… Bu nedenle gıdanın fiyatındaki her artışı haksızlık olarak görmek ne kadar yanlışsa, her yüksek fiyatı yalnızca “maliyetlerin doğal sonucu” kabul etmek de o kadar eksik bir değerlendirmedir. Dalından koparılan bir mandalinanın tüketicinin filesine girene kadar katettiği mesafe sadece coğrafi kilometrelerden ibaret değildir. Yaş sebze ve meyve, doğası gereği dayanıksız, hızla tüketilmesi gereken ve tarladan tezgaha taşınırken önemli fiziksel fire riski barındıran bir üründür. Dolayısıyla lojistik ve tedarik süreçlerindeki risk transferinin kendine has ekonomik bir rasyonalitesi vardır. Ancak bu biyolojik kırılganlık ve çok katmanlı ticaret yapısı, maalesef art niyetli yapılar için de kusursuz bir sis perdesine dönüşebilmektedir.

Asıl mesele, gerçek maliyet ile kağıt üzerinde yaratılan maliyet arasındaki farktır. Bir ürün gerçekten üretilmiş, gerçekten satın alınmış, gerçekten taşınmış ve gerçekten satılmışsa bunun ticari bir karşılığı vardır. Ancak üretim miktarıyla belgelerdeki miktar birbirini tutmuyorsa, teslim kaydıyla ödeme kaydı uyuşmuyorsa, ürünün üreticisiyle makbuzdaki kişi arasında gerçek bir ilişki bulunmuyorsa artık yalnızca fiyatı değil, ticaretin kendisini sorgulamamız gerekir.

Bu sis perdesinin arkasında dönen fiktif ticaret, artık yalnızca teorik bir tartışma değildir. İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı Örgütlü Suçlar Soruşturma Bürosu koordinasyonunda yürütülen soruşturma kapsamında, yaş sebze ve meyve piyasasında fiyatları etkileme, sahte belge düzenleme ve suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama suçlamalarıyla çok sayıda şüpheli hakkında işlem yapıldı. 18 Eylül 2026 itibarıyla mahkemeye sevk edilen 40 şüphelinin tamamı tutuklandı. Soruşturma kapsamında binden fazla çiftçinin beyanına da başvuruldu. Dosyaya yansıyan en sarsıcı ayrıntılardan biri ise, daha önce hayatını kaybetmiş kişilerin adına düzenlendiği belirtilen müstahsil makbuzları oldu. Soruşturma kapsamında 49 müteveffa kişi adına toplam 87 müstahsil makbuzu düzenlendiği ve bu belgelerin toplam tutarının yaklaşık 2,52 milyon TL olduğu bildirildi. Toprağın altında yatan bir insanın kağıt üzerinde yeniden “üretici” haline getirilmesi, yalnızca vergi mevzuatının veya ticaret hukukunun konusu değildir. Bu, aynı zamanda ahlakın en temel sınırlarının nerede başladığını da bize hatırlatan bir olaydır. Çünkü burada sahte bir belge yalnızca bir rakam yaratmıyor; hayali bir üretim, hayali bir üretici ve hayali bir ticaret yaratıyor. Ve sonunda bütün bu hayali dünyanın gerçek bedelini, markette alışveriş yapan insan ödüyor.

Buradaki temel motivasyon sadece basit bir fiyat manipülasyonu değildir. Asıl amaç; faturasız ve kayıt dışı toplanan mallara yasal kılıf uydurmak, paravan şirketlerle stopaj avantajlarından yararlanarak KDV matrahını eritmek, vergi kaçırmak ve piyasada dönen kontrolsüz nakit parayı (kara parayı) toprağın ve çiftçinin temiz ismi üzerinden sisteme sokup aklamaktır.  Tutuklamalarla sonuçlanan bu tablo; karşımızda lojistik bir aksaklık değil, organize bir mali suç olduğunu göstermektedir.

Böyle bir tabloyu gördüğümüzde ilk refleksimiz teknolojik çözümlere sığınmak oluyor: “Her ürünü dijital olarak kilitleyelim. Her meyveyi tek tek takip edelim. Fakat çözümün her mandalinaya ayrı bir QR kod yapıştırmak olmadığını da kabul etmemiz gerekir diye düşünüyorum. Milyonlarca ton yaş meyve ve sebzenin bulunduğu bir tarımsal sistemde her ürünü tek tek etiketlemek ciddi işçilik ve maliyet yaratır. Ürünlerin yıkanması, paketlenmesi, sınıflandırılması ve işlenmesi de tekil ürün takibini zorlaştırabilir. O halde çözüm her mandalinayı tek tek takip etmek değil; mandalina partisinin kimliğini takip etmektir.

Türkiye aslında bunun için sıfırdan bir sistem kurmak zorunda değil. 5957 sayılı Sebze ve Meyveler ile Yeterli Arz ve Talep Derinliği Bulunan Diğer Malların Ticaretinin Düzenlenmesi Hakkında Kanun kapsamında kurulan Hal Kayıt Sistemi (HKS), 2012 yılından beri çalışıyor. HKS’nin hukuki dayanağı doğrudan Kanun’un 15 ve 16. maddeleri. Sistem; sebze ve meyve ticaretinin elektronik ortamda takip edilmesini, bildirimlerin yapılmasını, ticaret yapanların kayıt altına alınmasını, ürün hareketlerine ilişkin verilerin toplanmasını ve sektörde kayıt dışılığın azaltılmasını amaçlıyor. Üstelik belirli miktarın üzerindeki ürünlerin sevkinden önce HKS’ye bildirim yapılması ve ürünlerin künye bilgilerinin oluşturulması da sistemin temel unsurlarından.

Dolayısıyla bugün asıl soruyu “Neden bir kayıt sistemi kurulmuyor?” şeklinde sormak doğru değil. Daha doğru soru şudur: “Mevcut kayıtlar birbirleriyle ne kadar konuşuyor?”

Çünkü bir çiftçinin Çiftçi Kayıt Sistemi’ndeki (ÇKS)üretim bilgisi ile HKS’deki ürün hareketi, müstahsil makbuzu, taşıma kaydı, depo girişi, alıcının muhasebe kaydı ve ödeme hareketi aynı ticari olayın farklı izleridir. Bunların her biri tek başına bir anlam taşıyabilir. Fakat birlikte değerlendirildiklerinde çok daha güçlü bir doğrulama mekanizmasına dönüşürler. Örneğin, bir üreticinin kayıtlarında belirli bir ürün için makul bir üretim kapasitesi görünürken, HKS üzerinde bunun çok üzerinde bir miktarda ürün hareketi oluşuyorsa sistemin “Bu mümkün mü?” diye sorması gerekir. Üreticinin kayıtlarda görünmesine rağmen hayatını kaybetmiş olması gibi çok daha açık bir anomali ortaya çıkıyorsa bu durum doğrudan yüksek riskli işlem olarak işaretlenebilmelidir. Müstahsil makbuzundaki miktar ile teslim kaydı, taşıma bilgisi ve banka ödemesi birbirini doğrulamıyorsa yine aynı şekilde risk puanı........

© Akademik Akıl