Kürtler ve Ermeniler: Niyet neydi akıbet ne oldu bak…
Geçen hafta Kürt-Ermeni ilişkilerinin tarihinden bahsetmiş ve bu tarihin “dost”- “düşman” ikilemesine sığmayacak kadar karmaşık, çok yönlü ve geçişken olduğunu söylemiştik. Bu karmaşıklığın ana etkenlerinden biri de söz konusu aktörlerin Osmanlı merkezi hükümetiyle olan ilişkileridir. Burada da gene, zaman içinde tutarlı, tekdüze bir modelden bahsetmek mümkün değil. Başka bir deyişle ne Kürtlerin ne de Ermenilerin bütün unsurları merkezi hükümetle devamlı ittifak veya devamlı çatışma halinde olmuş değildir. Onun yerine değişen, parçalı, toplumları kendi içinde bölen ittifaklardan bahsedilebilir.
Örneğin, İstanbul’daki Tanzimat yönetimi doğu vilayetlerindeki Kürt emirliklerinin gücünü kırmak amacıyla sefer başlattığında İstanbul’daki Ermeni Patrikhanesi Ermenilere hükümet güçlerini desteklemeleri çağrısında bulunurken bölgedeki Ermeniler arasında o bölgede etkili olan Kürt beylerini destekleyenler olmuştur. 19. yüzyılın sonlarında ise, daha iyi bilindiği üzere, Abdülhamit yönetimi Ermeni partilerinin bölgede artan etkisini kırmak için Hamidiye Alayları (ve Aşiret Mektepleri) yoluyla Kürt önde gelenlerini kendi politikasının bir aracı haline getirdi. Bunda esasen kendi bakış açısına göre başarılı da oldu zira bu alaylar Ermeniler üzerinde büyük yıkıma sebep olarak sindirme işlevi gördü.
Bütün bunlar bir yana, özellikle 1850’lerin ortalarından itibaren -hatta belki daha öncesine de götürülebilir- doğu vilayetlerinde Ermeni-Kürt ilişkilerinin temel meselesi ve belirleyeni nedir diye sorsanız, “arazi sorunu ve asayişsizlik” derim. Hatta, “Doğu Sorunu” veya “Ermeni Sorunu” denilen olgunun temelinde de bu yatar. Bu boyutta ve nitelikte bir yazıda bu sorunları etraflıca ele alamayız ama 1850’lerden imparatorluğun sonuna kadar, kabaca 65-70 sene Ermenilerin el konulan arazileri, gasp edilen malları, kaçırılan kadınları, kızları, işlenen cinayetlerin cezasız kalması, başka bir deyişle Ermenilerin can, mal, “ırz ve namus” güvenliklerinin olmaması devamlı şikayet konusu olmuş, on yıllar boyunca bu konuda hazırlanan birçok rapor Patrikhane vasıtasıyla devlete sunulmuş, hatta kimi zaman bizzat vilayetlerden gelen heyetler başkentte........
