Azerbaycan: Vatan, millet, devlet ve süreklilik
Şirvanşahlardan Safevîlere, Rus İmparatorluğu'ndan Sovyet yönetimine ve bağımsız cumhuriyete uzanan Azerbaycan tarihi, Kafkasya'nın değişen siyasî dengeleri içinde şekillendi. Hanedanlar ve sınırlar değişirken şehirler, ticaret yolları ve kültürel ilişkiler varlığını sürdürdü. Modern Azerbaycan devletinin oluşumu, bu uzun tarihsel birikimle birlikte değerlendirilmelidir.
Prof. Dr. Süleyman Kızıltoprak/ Dumlupınar Üniversitesi Rektörü
Azerbaycan'ın tarihini 1991'de yeniden kazanılan bağımsızlıkla başlatmak, bu coğrafyada yüzyıllar boyunca oluşan siyasî ve kültürel birikimi göz ardı etmek olur. Kafkasya'nın doğusunda, Hazar Denizi'nin batı kıyılarında yer alan Azerbaycan, tarih boyunca farklı devletlerin ve toplulukların buluştuğu bir bölgeydi. Şamahı, Bakü, Gence, Tebriz ve Derbend gibi şehirler, Kafkasya'yı İran, Anadolu ve Orta Asya'ya bağlayan ticaret yolları üzerinde gelişti. Bölgenin coğrafi konumu, ekonomik ilişkileri beslerken büyük devletler arasındaki hâkimiyet mücadelelerini de etkiledi.
Azerbaycan'ın tarihî geçmişi Antik Çağ'a uzanır. Bölgenin güneyinde Atropatene, kuzeyinde Kafkas Albanyası gibi siyasî oluşumlar ortaya çıktı. Sonraki yüzyıllarda Roma, Partve Sâsânî devletleri arasındaki mücadeleler bölgenin siyasî yapısını etkiledi. VII. yüzyılda, Hz. Ömer'in halifeliği sırasında başlayan Arap fetihleriyle İslâmiyet bölgeye ulaştı. Emevî ve Abbâsî yönetimlerinin ardından merkezî otoritenin zayıflaması, yerel hanedanların güçlenmesine ortam hazırladı.
Bu tarihsel zemin üzerinde Azerbaycan'ın son yaklaşık 1200 yıllık siyasî gelişimi altı dönemde incelenebilir: Şirvanşahlar(799–1538), Safevîler ve hanlıklar (1538–1828), Rus İmparatorluğu (1828–1918), ilk bağımsız cumhuriyet (1918–1920), Sovyet yönetimi (1920–1991) ve yeniden bağımsızlık (1991'den günümüze). Bu tarihler bütün bölgelerde aynı anda gerçekleşen değişimleri göstermese de siyasî gelişmenin ana çizgilerini belirler.
Bu dönemlendirme, temel bir soruya cevap arıyor: Siyasî egemenlik defalarca değişirken Azerbaycan'ın kültürel birikimi nasıl gelişti, modern millet bilinci hangi şartlarda oluştu ve bağımsız devlet nasıl ortaya çıktı?
Şirvanşahların hanedan tarihi, Abbâsî Halifesi Hârûnürreşîd'in 799'da Yezîd b. Mezyed eş-Şeybânî'yi Azerbaycan, Şirvan ve Derbend'e vali atamasıyla başlar. Benî Şeybân kabilesinden gelen aile bölgeye yerleşti. Abbâsî merkezî otoritesinin zayıflaması üzerine Heysem b. Hâlid, 861'de Şirvanşah unvanıyla bağımsızlığını ilan etti.
Şirvan'ın konumu, hanedanın siyasî hayatını belirledi. Derbend, Kafkasya'nın kuzeyinden güneye geçişleri denetliyordu. Şamahı ticaret ve yönetim merkezi, Bakü ise Hazar'a açılan limandı. Bu şehirlerin kontrolü, askerî ve ekonomik üstünlük sağlıyordu.
Şirvanşahlar Selçuklular, Gürcüler, Moğollar ve Timurlularla mücadele ettiler veya ittifak kurdular. Ferîburz'un 1068'de Sultan Alparslan'ın üstünlüğünü tanıması, Selçukluların Kafkasya'daki etkisini gösteriyordu. Hanedan, başka hükümdarlara bağlı olduğu dönemlerde de yerel yönetimini korumaya çalıştı.
Şirvan'ın kültürel hayatı, siyasî sınırları aşan ilişkilerle gelişti. XII. yüzyılda Hâkānî-yi Şirvânî sarayda himaye gördü. Nizâmî-i Gencevî, 1188'de Şirvanşah Ahsitân'ın isteğiyle Leylâ vü Mecnûn mesnevisini yazdı. Mahzenü'l-esrâr adlı eserini Erzincan'daki Mengücüklü hükümdarı Fahreddin Behram Şah'a sunması, Anadolu ile edebî ilişkilerin erken örneklerindendir.
Moğol istilâlarına rağmen hanedan varlığını sürdürdü. XIV. yüzyıl sonunda Şirvanşah İbrâhim, Toktamış'a karşı Timur'la ittifak kurdu. Timur'un ölümünden sonra Tebriz'e yöneldi. Ancak 1412'de Karakoyunlu hükümdarı Kara Yûsuf'ayenilerek esir düştü. Ertesi yıl serbest bırakılarak Şirvan'a döndü.
XV. yüzyılda Halîlullah döneminde gelişen Bakü'deki Şirvanşahlar Sarayı, hanedanın mimari birikimini günümüze taşıdı. Seyyid Yahyâ-yı Şirvânî Baküvî'nin yetiştirdiği Halvetî çevreleri ise Anadolu'ya uzanan dinî ve ilmî ilişkiler kurdu.
Şah İsmâil'in 1500'de Ferruh Yesâr'ı yenmesi, Şirvanşahların gücünü sarstı. Safevîlerin 1538'de Şirvan'ı doğrudan yönetimlerine almalarıyla yerel hükümdarlık da sona erdi.
Şah İsmail ve hanlıklar dönemi
Şah İsmâil, 1501'de Tebriz'de Safevî Devleti'ni kurdu. Şirvan'ın 1538'de doğrudan Safevî yönetimine alınması, devletin kuzeydeki hâkimiyetini pekiştirdi.
Safevîlerin Şiiliği devlet mezhebi olarak benimsemesi, Azerbaycan ve........
