Basel’in psikiyatri geçmişinde Ren nehriyle ilgili tuhaf, sessiz bir gelenek vardır. Ben oraya gelmeden yıllar önce, daha doğrusu on yıllarca önce, kliniğin hastaları zaman zaman bir gemiye bindirilir, yavaş yavaş akan yeşil suyun üzerinde gezdirilirmiş. Şehirde bu gemilere biraz alaycı, biraz da şefkatli bir adla Narrenschiff, yani Deliler Gemisi denirmiş. 

Benim orada çalıştığım yıllarda ise şehirde Narrenschiff adlı küçük bir psikiyatri kitabevi vardı. Kliniğe başvuru görüşmemi yaptığım profesörün karısı açmıştı onu. İçeride psikiyatri kitapları daracık raflarda yan yana dururdu. Kliniğin ağır havasından kaçıp o kitabevine uğradığım öğleden sonralarını bugün hâlâ özlemle hatırlıyorum. 

Kitabevinin adının kaynağı da Basel’di. Sebastian Brant’ın Das Narrenschiff adlı hiciv kitabı 1494’te bu şehirde basılmış, yüzü aşkın kısa bölümde, her biri ayrı bir budalalığı temsil eden yolcularla dolu bir gemiyi anlatmıştı. Kitabın tahta baskı resimlerinin önemli bir kısmının genç Albrecht Dürer’in elinden çıktığı sanılıyor. Her bölümde başka bir budalalık, başka bir kusur anlatılıyor, bütün bu kusurların sahipleri aynı gemiye binmiş, Narragonia adlı hayali bir ülkeye doğru yol alıyordu. Ben de bu kitaptan alıntıladığım bazı paragrafları Türkçeye çevirip Bir Terapitin Arka Bahçesi adlı kitabımda yayınlamıştım. 

Christoph Hein’ın 2025’te yayımlanan yeni romanının adını görünce aklıma önce bunlar geldi. Romanla bu anıların doğrudan bir ilgisi yok elbette. Ama bir gemiye bindirilmiş, rotasını kendisi seçmemiş insanların görüntüsü, kitabı okudukça zihnimde sık sık belirdi.

Hein’ın gemisi bir devlet. 1949’da, üstelik sanki sonsuza kadar sürecekmiş gibi kurulan ve kırk yıl sonra, 1989’da duvar yıkıldığında neredeyse iz bırakmadan ortadan kalkan Alman Demokratik Cumhuriyeti, bilinen kısa adıyla DDR. Suhrkamp’tan çıkan yedi yüz elli sayfalık roman bu kırk yılı baştan sona anlatıyor. Merkezde savaştan sonra sürgünden dönen ve yeni devletin kuruluşunda önemli görevler üstlenen iki aile var, Goretzkalar ve Emserler. Yanlarında, onlarla yolları defalarca kesişen biri duruyor, Shakespeare uzmanı Benaja Kuckuck. Tarih, romanda arka planda akıp gidiyor. 1953 ayaklanması, 1961’de yükselen duvar, 1965’te kültür hayatını kasıp kavuran parti toplantısı, 1968’de Prag Baharının bastırılması, 1971’de Ulbricht’in görevden uzaklaştırılması ve sonunda 1989. Bu olayların hiçbiri romanın merkezinde yer almıyor. Hepsi, kahramanların hayatına dışarıdan, uzak bir gök gürültüsü gibi değiyor, ama her biri o hayatların yönünü değiştiriyor. Gemi sözcüğü de bu kahramanlardan birinin ağzından çıkıyor. Kuckuck, romanın bir yerinde DDR’i budalalarla dolu bir gemiye benzetiyor. Brant’ın gemisindeki yolcular kendi budalalıkları yüzünden oradaydı, oysa Hein’ın yolcuları çoğunlukla o gemiye binmeyi kendileri seçmemiş insanlar.

Christoph Hein bu ülkeyi içeriden tanıyan bir yazar. 1944’te, bugün Polonya sınırları içinde kalan Silezya’daki Heinzendorf’ta doğdu, Leipzig yakınlarındaki küçük Bad Düben kasabasında büyüdü. Babası bir papazdı ve bu yüzden DDR’de liseye kabul edilmedi, ortaöğrenimini Batı Berlin’de bir gymnasiumda (lise) gördü. Montajcılık, kitapçılık, reji asistanlığı gibi işlerde çalıştıktan sonra 1967 ile 1971 arasında Leipzig ve Berlin’de felsefe okudu, ardından Berlin’deki Volksbühne’de dramaturg oldu. 1979’dan beri serbest yazar olarak yaşıyor. Birleşmeden sonra Almanya’nın ortak PEN merkezinin ilk başkanlığını üstlendi, Horns Ende, Der Tangospieler, Landnahme gibi kitaplarıyla DDR’in ve sonrasının vakanüvisi olarak tanındı. Başkalarının Hayatı filminin kısmen kendi hayatından esinlendiğini, ama adının jenerikten çıkarılmasını istediğini bir röportajda kendisi anlatmıştır. 

Asıl çıkışını 1982’de yayımlanan Der fremde Freund novellasıyla yaptı. Kitap Batı Almanya’da Drachenblut adıyla basıldı. Anlatıcı Claudia, Doğu Berlin’de yaşayan kırk yaşlarında bir hekim. Kendini kimseye ihtiyacı olmayan, hiçbir şeyin incitemeyeceği soğukkanlı bir kadın olarak sunuyor, ama bu dinginliğin altında bastırılmış bir korku ve derin bir duygusal yoksulluk seziliyor. Batı’daki başlık da buna işaret ediyor gibi. Nibelungen efsanesinde Siegfried ejderhanın kanında yıkanıp yenilmez olmuştu. Kırk üç yıl sonra Das Narrenschiff’te Hein aynı zırhı bu kez tek bir kadının değil, bütün bir kuşağın üzerinde gösteriyor.

Kahramanların hiçbiri kötü adam değil, hiçbiri kahraman da değil. Johannes Goretzka, Nazi döneminin hevesli bir taraftarıyken yeni devletin örnek bir sosyalistine dönüşen bir adam. Bu dönüşümü bir omuz silkişle karşılıyor, geçmişini sorgulamadan yeni partinin çizgisine uyuyor. Ekonomi profesörü ve parti yöneticisi Karsten Emser ise inanmış bir Marksist. İnancı onu sistemin kusurlarına karşı kör ediyor ve ideallerinden çoktan vazgeçtiğini, gerçeği görmezden geldiğini çok geç fark ediyor. Kuckuck üçünün içinde hem kültürlü hem de ironik olanı. Yahudi kökenli bu edebiyat adamı devlete pragmatik bir uyum gösteriyor, rahatından ve nüktedanlığından vazgeçmeden, ne kendini ne de dostlarını tehlikeye atmadan yaşamanın yolunu buluyor. 

Bu üç adamın hayatları birer ayna gibi. Biri fırsatçılığın, biri körleşmiş inancın, biri de akıllıca geri çekilmenin aynası. Ama üçünde de ortak bir şey var. Hiçbiri başkaldırmıyor. Jana Hensel Die Zeit’ta, kahramanların partinin her zaman üstün geleceğini anladıkları anda yeniden........

© 10 Haber