Pazar sabahı. Berlin’de son kahvaltım. Öğleden sonra İstanbul’a uçuyorum, oğlum burada kalıyor.

Kahvaltıda oğluma Hanning’i anlattım. Bütün bu olanların onu hiç şaşırtmadığını söyledi. Oğlum sıkı bir solcu, onun gözünde bir istihbarat şefinin devletin sırlarını satması ya da eski bir şansölyenin bir otokratın sofrasına oturması düzenin kendisinden beklenecek şeyler. Ona Soğuk Savaş’ı hatırlattım. Guillaume Doğu Berlin için, Felfe Moskova için çalışıyordu. Duvarın iki yanında da devletler birbirinin sırlarını çaldı, iki yanda da kendi ülkesinin sırlarını satan insanlar çıktı. Casusluk hiçbir zaman tek bir düzenin hastalığı olmadı.

Bu insanları birleştiren şey siyasi görüşleri değil. Kant bunun adını kötüye eğilim, Hang zum Bösen koymuştu. Kant’a göre ahlak yasasını bilmek için filozof olmak gerekmiyor, herkes o yasayı aslında biliyor. Kötülük yasayı tanımamakta değil, kendi çıkarını yasanın önüne koymakta yatıyor. Güdülerin sırası tersine dönüyor. Kant bu eğilimi herkeste görüyordu. Bu yüzden Guillaume’u, Felfe’yi, iddialar doğruysa Hanning’i istisnai kötüler olarak görmek kolaycılık olur. Her biri, hepimizin taşıdığı bir eğilim karşısında ahlaki olmayanı seçti.

Kant’ın bir başka düşüncesi Almanya’nın 1945’ten sonraki tercihini neredeyse önceden anlatıyor. Ebedi barış üzerine yazdığı metinde, iyi kurulmuş bir devletin, akılları olduğu sürece bir şeytanlar halkı için bile mümkün olduğunu söylemişti. Almanya da sanki bunu bilerek insanların iyiliğine değil kurumların sağlamlığına güvendi. Hanning dosyası bu güvenin sınırını gösteriyor. Kurumlar insanı kötüye eğilimden kurtarmıyor, yalnızca bu eğilimin yolunu zorlaştırıyor.

Kurumlara Yaslanan Ülke

Berlin ile İstanbul arasında gidip gelen biri olarak Almanya’ya hem içeriden hem dışarıdan bakıyorum. Bu ikili bakış bana şunu gösteriyor. Almanya 1945’ten sonra kendine güvenmeyi bir yana bıraktı, kurumlarına güvenmeyi öğrendi. Ulusal gururun yerini anayasaya, mahkemelere ve bürokrasinin işleyişine duyulan bağlılık aldı. Alman siyaset düşüncesi buna anayasa yurtseverliği, (Verfassungspatriotismus) adını verdi. Kendi geçmişinden korkan bir ülke kendini kurallara emanet etti.

Bir ülkeyi bir hastayı değerlendirir gibi okumak elbette yalnızca bir benzetmeden ibaret. Toplumların ruhu yok, ama ortak deneyimleri, ortak korkuları ve kuşaktan kuşağa aktarılan alışkanlıkları var. Alexander ve Margarete Mitscherlich 1967’de yayımlanan Die Unfähigkeit zu trauern adlı kitaplarında, savaş sonrası Almanların kayıplarına ve suçlarına yas tutmak yerine bütün enerjilerini ekonomik mucizeye yönelttiğini yazmıştı. Yası tutulmayan geçmiş çalışkanlığa, düzene ve kurumlara duyulan bağlılığa dönüştü. Karl Jaspers ise daha 1946’da Die Schuldfrage adlı kitabında cezai, siyasi, ahlaki ve metafizik suçu birbirinden ayırmış, bir halkın topyekûn suçlu ilan edilemeyeceğini ama siyasi sorumluluktan da kaçamayacağını savunmuştu. Almanya’nın savaş sonrası kimliği bu iki düşüncenin arasında kuruldu. Sorumluluk kurumlara devredildi, kurumlar da sorumluluğun güvencesi oldu.

Hanning dosyasını bu yüzden sadece sıradan bir casusluk skandalı olarak görmek zor. Sarsılan şey tek bir kurumun itibarından fazlası. Almanya’nın 1945’ten sonra kurduğu psikolojik denge kurumlara duyulan güvene yaslanıyordu. Kurumlar güvenilir olmaktan çıktığında, onlara yaslanarak ayakta duran kimlik de ortada kalıyor.

Bu ortada kalmışlık siyasette de hissediliyor. ARD’nin 1 Ekim’de yayımlanan Deutschlandtrend araştırmasına göre Şansölye Friedrich Merz’in çalışmasından memnun olanların oranı yüzde 10’a düştü. 1997’den bu yana hiçbir şansölye bu kadar düşük bir oran görmedi. Aynı araştırmada AfD yüzde 27 ile önde, Merz’in CDU’su yüzde 20’de. Koalisyon ortağı SPD ise yüzde 13’te kalıyor. SPD bana Türkiye’deki MHP’yi hatırlatıyor. İktidarın içinde ama iktidarın sesi değil. Aradaki fark şu ki MHP hiç değilse arada sesini yükseltmeyi biliyor. Willy Brandt’ın ve Helmut Schmidt’in partisi özgüvenini o kadar yitirmiş görünüyor ki koalisyonda bulunduğu neredeyse fark edilmiyor.

İki Korku Arasında

Almanya bugün iki korku arasında sıkışmış bir ülke izlenimi veriyor. Bir yanda AfD korkusu var. Parti ulusal anketlerde birinci sırada. 6 Eylül’de Saksonya-Anhalt’ta oyların yüzde 43,8’ini aldı, salt çoğunluğa sadece birkaç sandalye kalmıştı. 20 Eylül’de Mecklenburg-Vorpommern’de de birinci parti oldu. Öbür yanda göç korkusu var. Almanya, göç etmek isteyenlerin dünyada ilk sıralarda andığı ülkelerden biri. Gallup’un bu yıl yayımladığı araştırmaya göre Orta Doğu ve Kuzey Afrika’da göç etmek isteyenlerin ilk tercihi Almanya.

Bu iki korku birbirini besliyor. Merkez partiler AfD’yi durdurmak için göç konusunda sertleştikçe AfD’nin dilini meşrulaştırıyor, AfD de bu meşruiyetten güç alıyor. Kaçınma davranışının mantığı da böyle işler. Korkulan şeyden uzak durmak için atılan her adım korkunun haklı olduğuna dair yeni bir kanıt gibi görünür. Korku azalmaz, büyür.

Bu korkuların bir de maddi zemini var. Alman ekonomisi üst üste iki yıl küçüldükten sonra 2025’te durgunluktan kıl payı kurtuldu, büyüme yüzde 0,2’de kaldı. Ekonomistler bu yıl için ancak yüzde bir dolayında bir toparlanma bekliyor. Rusya’dan gelen ucuz gazın kesilmesiyle enerji fiyatları yükseldi, otomotivden kimyaya kadar sanayinin taşıyıcı kolları iş yerlerini azaltıyor. Uzun yıllar kendini ihracat şampiyonu olarak gören bir ülke, geleceğinin geçmişinden daha iyi olmayabileceğini düşünmeye başladı. Ekonomik güvensizlik, kimliğe dair korkuların kolayca dile geldiği bir zemin hazırlıyor. Göçmene yöneltilen öfkenin bir kısmı, aslında kaybedilen refah duygusuna duyulan yasın kılık değiştirmiş hâli.

Göçün geçmişi de bu korkuya karışıyor. Almanya 1961’de Türkiye ile işgücü anlaşması imzaladığında geçici bir çözüm arıyordu. Gelenlerin birkaç yıl çalışıp döneceği düşünülüyordu. Bugün Alman........

© 10 Haber