Fârâbî’nin Tahsîlu’s-saâde isimli eserinde felsefenin tarihini özetlediği meşhur bir metni vardır. Bu metinde Fârâbî, felsefe adı verilen hikmetin önce Irak halkı olan Keldânîlerde ortaya çıktığını, ardından Mısır halkına geçtiğini, sonrasında Yunanlılara, Yunanlılardan Süryanilere, nihayet Süryanilerden Araplara intikal ettiğini söyler. Bu oldukça kısa anlatı, felsefenin o zaman için bilinen insanlık tarihinde insan aklının disipline edilmiş hakikati araştırmasının ortak bir ürünü olduğunu ifade eder. Bu çabaya bir döneme damgasını vuran siyasi ve içtimai düzenler yani farklı medeniyetler az veya çok katkı sağlarlar. Sonra o medeni havza etkisini kaybedip yerini bir başkasına bıraktığında bilimler de yeni medeniyette tekrar yeşerir.

İslam’ın mamur dünyanın önemli bir kısmına hâkim olup da felsefi bilimlere varis olduğu döneme gelinceye dek binlerce yıl geçmişti. Tahmin edileceği üzere bu kadar uzun sürede felsefe içinde birbirinden çok farklı hatta birbiriyle çelişen görüşler ileri sürülmüş ve farklı görüşlerin bir kısmı muhtelif ekollerce temsil edilmiştir. Felsefenin bulunduğu medeni havzanın karakterine göre de ekollerin öne çıkardığı sorunlar ve çözüm önerileri değişim göstermiştir. Diğer değişle biz bugün tam olarak bilelim veya bilmeyelim yahut anlayabilelim yahut anlamak için yeterli şartlara sahip olmayalım Keldânî, Mısır, Yunan gibi tarihin bir kesitinde felsefe kapsamındaki bilimlere ev sahipliği yapan tüm siyasi ve içtimai nizamlar, kendi ilgi ve hususiyetlerini bu bilimlere zerk etmiştir. Fakat dönemlerin ilgi ve hususiyetleri ne derece etkilerse etkilesin bu bilimlerin modern Batı’daki büyük dönüşümlere varıncaya dek sürdürdüğü katı bir çekirdeği vardır. Bu çekirdeğin ayrıntısı ciltler dolusu eser tutmaktadır ama temelde üç maddede özetlenebilir. Bu yazıda ilk maddeyi kısaca açıklayacağım.

Birincisi: Mantık, fizik, matematik, metafizik, ahlâk ve siyaset ana başlıklarında ifade edilen felsefi bilimler külliyatı, ayrıntısı değil ama bütünü itibariyle metafizik karakterlidir. Ayrıntı ve bütün ayrımıyla kastım şu: Mesela fizik kapsamındaki meteoroloji bilimi atmosferde gerçekleşen doğa olaylarının tespit ve açıklamasını yapmayı amaçlar. Bir meteorolog, şimşeğin........

© Yeni Şafak