Membanın gücü: Sınırları aşan su ve savaş
Türkçede "rakip" dediğimiz kavramın Batı dillerindeki karşılığı "rival", Latince rivalis kelimesinden gelir. Kökü "dere" anlamındaki rivus'tur ve ilk anlamı "aynı dereden su alan kişi"dir. Rekabetin ilk adı, aynı suyu paylaşmak zorunda kalanlara verilmişti. Önceki yazıda suyun bir hak mı yoksa bir mal mı olduğunu tartıştık ve şu soruyla bitirdik: Bir nehir birkaç ülkeden geçiyorsa, o suyun sahibi kimdir? Bu yazıda o sorunun peşine düşüyoruz.
Dünyada 153 ülke nehirlerini ve göllerini komşularıyla paylaşıyor. BM'ye göre bunlardan yalnızca 43'ünün ortak sularının büyük kısmını kapsayan işleyen bir anlaşması var. Geri kalanında kuralı coğrafya koyuyor: nehrin yukarısındaki memba ülkesi, aşağıdaki mansap ülkesinin ekmeğini elinde tutuyor.
Suyun sahibi kim?
Önce sorunun hukuki cevabına bakalım. Memba ülkesinin su üzerindeki hakkı yüzyıldır tartışılıyor. 1895'te ABD Başsavcısı Judson Harmon, Meksika'yla Rio Grande anlaşmazlığında, her devletin kendi topraklarındaki su üzerinde mutlak egemenliği olduğunu savundu. "Harmon Doktrini" denen bu görüşün tam karşısında, mansap ülkesinin nehrin doğal akışını aynen alma hakkı olduğunu söyleyen "mutlak toprak bütünlüğü" tezi durur. Modern hukuk ikisinin ortasını arıyor.
Bu arayışın temel metni, BM Genel Kurulu'nun 21 Mayıs 1997'de kabul ettiği Uluslararası Su Yollarının Ulaşım Dışı Kullanımına İlişkin Sözleşme'dir. Sözleşmenin 5. ve 6. maddeleri her ülkenin ortak suyu "hakça ve makul" kullanmasını öngörür. 7. madde komşulara "önemli zarar" vermeme yükümlülüğü getirir. 11 ve 12. maddeler ise büyük bir projeden önce komşuların bilgilendirilmesini ister. Sözleşme 103 oyla kabul edildi ve 27 ülke çekimser kaldı. Yalnızca üç ülke karşı oy verdi: Türkiye, Çin ve Burundi. Türkiye, metnin su yolları üzerindeki egemenliğe atıf yapmadığını ve "hakça kullanım"ın "zarar vermeme"nin önüne konması gerektiğini savundu. Sözleşme ancak 2014'te yürürlüğe girebildi. Türkiye, Çin, Mısır ve Etiyopya taraf değil, Irak ve Suriye ise taraf. Kısacası kurallar var, ama en çok su tartışılan havzalarda bağlayıcı değil. Bu boşlukta nasıl bir tablo çıktığına üç nehirden bakalım.
Nil: bir barajın iki yüzü
Mısır'ın tatlı suyunun yaklaşık yüzde 90'ı Nil'den gelir. Ama Nil'in suyunun yüzde 85'i Etiyopya yaylalarında, Mavi Nil'in kaynağında doğar. Mısır 1959'da Sudan'la imzaladığı antlaşmayla yılda 55,5 milyar metreküp su hakkı edinmişti. Etiyopya o masada yoktu.
Eylül 2025'te Etiyopya, 5.150 megavatlık Büyük Etiyopya........
