Ortadoğu'da haritalar yalnızca toprak çizgilerini göstermez; siyasi gerilimlerin ve güç hesaplarının izdüşümünü taşır. İran, çok-etnikli yapısıyla bu gerçeği net biçimde ortaya koyar. Ülke nüfusunun önemli bir kısmı Farslardan oluşsa da Kürtler, Beluçlar, Güney Azerbaycan Türkleri, Araplar ve Lurlar gibi büyük etnik gruplar ülke dinamiklerinde belirleyici rol oynar.

Son günlerde, İranlı Kürtlerin önde gelen beş örgütünün Tahran yönetimine karşı "İran Kürdistanı Siyasi Güçleri Koalisyonu"nu kurduğu bildirildi. Bu, Kürt siyasi hareketinde yapısal bir değişikliği temsil ediyor.

Sorumuz şu : Bu örgütler dış aktörler için vekil güç olarak kullanılabilir mi ve sahadaki etkileri yeterli midir?

Kürtler: Silahlı ama sahadaki etki sınırlı

PJAK ve bazı Kürt örgütleri silahlı kanadını aktif olarak sürdüren hareketlerdir. Ancak etkileri sahada sınırlıdır:

Coğrafi sınırlama: Dağlık ve sınır bölgelerinde faaliyet gösterebilirler; merkezi yönetimi doğrudan tehdit edecek büyüklükte değillerdir.

Koalisyonun sürgündeki konumu: Irak'tan yönetilen örgütlerin sahaya etkisi lojistik ve sınır geçiş kapasitesi ile sınırlıdır.

Dış aktörler için potansiyel: Silahlı olmaları, yerel gerilimi artırabilir; ancak kısa vadede İran genelinde merkezi yönetimi sarsacak bir vekil güç oluşturmaz.

Bu nedenle PJAK ve diğer Kürt örgütleri, sahada etkili olmalarına rağmen daha çok dikkat dağıtıcı ve maliyet artırıcı unsurlardır.

Beluçlar: Yerel baskı unsuru

Güneydoğu İran'daki Beluç nüfus, coğrafi ve ekonomik koşullar nedeniyle zaman zaman güvenlik gündeminde yer alır.

Nüfus oranı düşüktür.

Merkezi devlete karşı sürdürülebilir kapasite sınırlıdır.

Etkileri çoğunlukla yerel ve bölgesel düzeyde kalır.

Beluç grupları maliyet artırıcı olabilir; ancak ülke genelinde sistem kırıcı bir etki üretmeleri olası değildir.

Azerbaycan Türkleri: Çoğunluk ama sistem içinde

Demografik ağırlık Azerbaycan Türklerine kaymış olsa da durum farklıdır:

Devlet mekanizmasında temsil edilirler.

Ekonomik ve bürokratik etkileri yüksektir.

Şii mezhebine mensup olmaları, merkezi sistemle bağlarını güçlendirir.

Sonuç: Çoğunluk olmak, ayrılık yerine sistem içinde etkinlik anlamına gelir. Dış aktörler için cazip bir vekil güçten çok, siyasi temsil ve diyalog alanı olarak değerlendirilir.

Araplar, Lurlar ve diğer gruplar

Güneybatıdaki Arap nüfus ve Lurlar, tarihsel olarak sistemin ayrılmaz bir parçasıdır. Ayrılıkçı bir vekil güç olma potansiyeli sınırlıdır; etkileri daha çok yerel siyasi ve ekonomik talepler üzerinden görülür.

Dış aktörler için strateji

ABD veya İsrail gibi aktörler için çekici olan, doğrudan silahlı vekil güç oluşturmak değil; maliyet artırıcı ve uzun vadeli baskı araçlarıdır:

Ekonomik yaptırımlar

Diplomatik baskı

Siber ve bilgi alanı operasyonları

Diaspora ve söylemsel faaliyetler

PJAK ve diğer silahlı Kürt grupları, bu stratejilerde argüman olarak değerlendirilebilir; sahadaki kapasite merkezi yönetimi yıkacak seviyede değildir.

Sahadaki etki yeterli mi?

Kürt koalisyonu sınırlı ama dikkate değer potansiyele sahiptir.

Beluçlar ve diğer etnik gruplar, yerel düzeyde baskı oluşturabilir; ulusal ölçekte etkisi düşüktür.

Azerbaycan Türkleri büyük nüfus olmasına rağmen sistem içindedir; ayrılıkçı vekil güç olma olasılığı sınırlıdır.

Bu tablo, İran sahasında içten gelen bir kırılmanın kolay olmadığını gösterir. Haritalar çarpıcı olabilir; fakat gerçek etki, saha kapasitesi, nüfus ve örgütsel yapılarla ölçülür.

Tüm değerlendirmeleri, mevcut açık kaynak bilgiler ve olasılık senaryoları temelinde yaptık.

Sonuç olarak fay hattı ve gerçeklik

Ortadoğu'da etnik fay hatları vardır; her fay hattı deprem üretmez. Bazıları sadece titreşim yaratır. İran söz konusu olduğunda, titreşim ile kırılma arasındaki mesafe hala oldukça geniştir.

PJAK ve diğer silahlı Kürt gruplar, Beluçlar ve diğer etnik topluluklar, dış aktörler açısından değerlendirilebilir; ancak kısa vadede merkezi yönetimi sarsacak bir vekil güç kapasitesine sahip değildir. Daha olası senaryo, düşük yoğunluklu baskı ve diplomatik araçların devreye girmesi ve iç gerilimin artırılmasıdır. 

Haritadaki renkler ne kadar çarpıcı olursa olsun, gerçek etkisi insanların gündelik yaşamındaki bağlar, saha kapasitesi ve örgütsel etkinlik ile belirlenir.

© Yeni Mesaj