“Trajik Başarı-Türk Dil Reformu” üzerine notlar (13)

Geoffrey Lewis’in “Trajik Başarı-Türk Dil Reformu” eserinden notlara devâm ediyoruz. (Tercüme eden: Mehmet Fatih Uslu, Gelenek Yayınları, İstanbul, 2004)

“Psikoloji” kelimesinin köken olarak Türkçe olduğuna dâir gayretli bir konuşmadan alınmış pasajla başlayalım: İbrahim Necmi, ikinci Dil Bayramı münasebetiyle yaptığı ve Tarama Dergisi’nden bahsettiği konuşmasında, vurdumduymaz bir cehalet sergilemektedir: Dergideki sözler, öz dilimizin hem zenginliğini, hem de başka dillere kaynaklığını gösterecek değerdedir. Bir örnek verelim. Bugün herkesin söylediği ‘psikoloji’ sözünün kökü aranacak olursa bunun ‘psikoz’dan çıktığı görülür. Etimoloji kitapları bunu da ‘nefes’ diye anlatırlar. Yaşamanın nefes almakla bir olduğunu düşünen eskilerin ‘nefes’le ruhu bir tutmaları kolay anlaşılır bir iştir. Şimdi Dergide ‘nefes’ sözüne bakarsanız ‘Pıs’ diye bir söz görürsünüz ki ‘psikoz’ sözünün de, ‘nefes’ lakırdısının da hep bu ana kaynaktan kaynamış olduğunu anlamak pek kolay olur... (Türk Dili, 10 (1934), 23-4)

Daha sonra başka bir örnek olarak ise tünel (İstanbul halkı sözcüğe İstiklâl Caddesi’nin sonundan Haliç’e giden yeraltı yolunun ismi olması nedeniyle aşinadır) sözcüğünü verir. “Herkes’in bildiği, bu sözcüğü bizim Fransızlardan aldığımızdır.” dedikten sonra ise yakınlarda çıkmış bir Fransızca etimoloji sözlüğünün, bu sözcüğün Fransızca’ya İngilizce tonnel kelimesinden geçmiş olduğunu belirttiğini söyler ve devam eder: “Şimdi Dergiyi açınız: ‘Tün’ sözünün ‘gece, karanlık’ demeye geldiğini görürsünüz. Buna ‘Kural, kaval, çakal, sakal, güzel...’ sözlerinin sonunda görülen ‘al-el’ ekini katarsanız ‘Tünel’in ‘karanlık yer’ demeye gelen öz Türkçe bir söz olduğu ortaya çıkar.” Bu son paragrafla birlikte, psikoz (‘psychosis’) ve psyché sözcüklerini birbirine karıştırması ve Arapça nefes sözcüğün ikinci hecesini pıs (Tarama Dergisi’ne [1934] göre Kırgızca kökenli ve........

© Yeni Akit