Körfez Ülkeleri: Kısa Bir Tarihsel Bakış

Körfez İş birliği Konseyi (KİK) ülkeleri (Suudi Arabistan, BAE, Kuveyt, Katar, Bahreyn ve Umman), 20. yüzyılın başına kadar inci avcılığı ve ticaretle geçinen kabile konfederasyonlarıydı. 1930'larda petrolün keşfiyle bölge ülkeleri büyük bir dönüşüm geçirip küresel jeopolitiğin merkezine oturdular.

1973 Arap-İsrail Savaşı sırasında, Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü'nün (OPEC) Arap üyeleri, ABD'nin İsrail ordusuna yeniden petrol tedarik etme kararına misilleme olarak ve savaş sonrası barış görüşmelerinde avantaj sağlamak amacıyla ABD'ye ambargo uyguladı. Petrol fiyatı neredeyse 00 arttı. OPEC bu hamlesi ile bundan sonra küresel fiyat belirleyici güç haline geldi.

1979’de Sovyetlerin Afganistan’ı işgali ve aynı yıl İran’da gerçekleşen Humeyni Devrimi’nden sonra ABD Başkanı Jimmy Carter, Basra Körfezi’ni ABD’nin hayati çıkar alanı olarak tanımlayan doktrinini ilan etti. Bu doktrine göre bölgeye yönelik herhangi bir tehdit, askeri güç dahil her türlü araçla karşılanacaktı. 1980-1990'larda yaşanan İran-Irak Savaşı ve Körfez Savaşından sonra, bölgenin güvenlik mimarisi Carter Doktrini çerçevesinde ABD’ye bağımlı bir yapı doğurdu. Bahreyn, BAE, Suudi Arabistan ve Kuveyt’te askeri üsler kuran ABD 1996’da Katar’da CENTCOM karargâhını kurdu.  

Bu ilişki, ABD ile Körfez ülkeleri arasında güçlü bir karşılıklı bağımlılık üretti. 1974 yılında ABD, bölgeye güvenlik sağlama karşılığında, Suudi Arabistan ve diğer OPEC ülkelerinin petrol fiyatlarını dolar cinsinden belirleme ve satma, fazla dolar rezervlerini ABD Hazine tahvillerine yatırma ve ABD mal ve hizmetlerini satın alma anlaşması yaparak PETRODOLAR SİSTEMİ denilen bir sistem yarattı. 

Petrodolar sistemi, petrol kullanımının yaygınlaşması ile ABD dolarına olan talebi artırdı ve doların rezerv para birimi statüsünü destekledi. Petrol ihraç eden ülkeler genellikle petrol gelirlerini ABD varlıklarına yeniden yatırarak ABD bütçesine ve ticaret açıklarının finansmanına, düşük faiz oranlarının korunmasına katkıda bulundu. Anlaşmanın 2016’da sona erdiği iddia edilmektedir.

28 Şubat ABD-İsrail’in İran saldırıları

Petrole dayalı ekonomik yapıdan küresel entegrasyona dayalı bir kalkınma stratejisine yönelen Körfez devletleri: serbest ticaret bölgeleri, uluslararası finans merkezi, düşük vergi oranları, yabancı mülkiyetine izin veren düzenlemeler, limanlar, havalimanları ve güçlü lojistik altyapı yatırımlarıyla bölgesel bir ticaret ve finans merkezi haline gelip Körfez’i Doğu ile Batı arasında stratejik bir kavşak noktasına dönüştürdüler.  

Ancak, 28 Şubat’ta başlayan ABD/İsrail saldırılarına misilleme olarak İran’ın balistik füze ve insansız hava araçlarıyla Körfez ülkelerinin enerji altyapılarını, hava ve deniz imanlarını, rafinerilerini ve stratejik tesislerini vurması ve Hürmüz Boğazı’nı kapatması ile Körfez’in güven ve istikrara dayalı modeli ciddi bir kaos içine girdi. Savaşın yol açtığı kriz, doğrudan yabancı yatırım ve yetenek çekme de dahil olmak üzere Körfezin hidrokarbon dışı çeşitlendirme gündemine yönelik riskleri olağanüstü artırdı.

28 Şubat Öncesi ve Sonrası Ekonomik Veriler: Mevcut Durum Analizi

1- Savaşın Körfez Petrol İhracat Gelirlerine Etkisi

Suyoluyla taşınan ham petrolün 9'unun, doğal gazın ise 'unun Basra Körfezi'ni Umman Deniz'ine bağlayan Hürmüz Boğazı’ndan geçmesi sebebiyle bu boğaz, dünyanın stratejik açıdan en önemli enerji geçiş noktasıdır. İran’ın Hürmüz boğazını kapatması ve Körfez ülkelerinin enerji tesisleri vurması, günlük 21 milyon varil petrolün ve dünya sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) arzının ’sinin piyasadan çekilmesine sebep oldu. Petrol varil fiyatı 24 saat içinde 80 dolardan 150-180 dolar bandına fırladı. Bazı spekülatif senaryolarda 250 dolar konuşulmaya başlandı. Akaryakıt krizi baş gösterdi; ABD ve Avrupa'da galon fiyatları ikiye katlanırken, gelişmekte olan ülkelerde karneyle yakıt satışı ve enerji kesintileri (blackouts) başladı. Katar’dan gelen gazın kesilmesiyle Avrupa’da elektrik fiyatları 00 arttı; sanayi üretimi durma noktasına geldi.

Devam eden kriz, Körfez ülkeleri arasında asimetrik bir şok yaratmıştır. Verilere dayalı olarak yapılan analize göre, alternatif boru hattı olanlar (Suudi Arabistan) krizden finansal olarak kârlı çıkarken, tamamen Hürmüz'e mahkûm olanların (Kuveyt, Katar) ise günlük gelirleri sıfırlanmaktadır.

Aşağıdaki tablo, Savaş Öncesi (Tahmini 80 dolar/Varil) ile Savaş Sonrası (Tahmini 150 dolar/Varil) günlük petrol ihracat gelirlerini, ülkelerin sahip olduğu lojistik "bypass" (Hürmüz'ü aşan boru hatları) kapasitelerine göre karşılaştırmaktadır.

Tablo: Körfez Ülkeleri Günlük Petrol İhracat Gelirleri Karşılaştırması

Not: Veriler günlük ihracat hacimleri (milyon varil/gün) üzerinden hesaplanmıştır. İç tüketim dahil edilmemiştir.

Tablonun değerlendirilmesi:

Suudi Arabistan, Körfez'den Kızıldeniz'e (Yanbu Limanı) uzanan 5 milyon varil kapasiteli "East-West Pipeline" sayesinde krizin tek finansal kazananı durumundadır. İhracat hacmi 7 milyon varilden 5 milyon varile düşse bile, küresel panik nedeniyle fiyatların 150 dolara sıçraması, Suudi Arabistan'ın günlük gelirini paradoksal bir şekilde 190 milyon dolar artırır.

Birleşik Arap Emirlikleri(BAE), Abu Dabi'den Umman Denizi'ne uzanan ve Hürmüz'ü bypass eden “Habshan-Fujairah Boru Hattı” (1,5 milyon varil kapasiteli) sayesinde ihracatını kısmen sürdürür. Hacim yarı yarıya düşse de fiyat artışı zararı kompanse eder ve günlük kayıp 15 milyon dolar gibi yönetilebilir bir seviyede kalır.

Hürmüz Boğazı'nı aşacak hiçbir alternatif boru hattı olmayan Kuveyt ve Katar, varil fiyatı 1.000 dolara dahi çıksa, lojistik felç nedeniyle petrol gelirlerini tamamen kaybetme riski taşımaktadır. Katar'ın asıl büyük gücü olan sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) gemilerinin çıkış yapamaması, ülkenin nakit akışını kelimenin tam anlamıyla dondurmaktadır.

2- Savaşın Körfez'in Egemen Varlık Fonlarının Yatırım Planlarına Etkisi

Bölgede, petrol gelirlerini yönetmek ve yabancı sermayeyi çekmek için "özerk" finans bölgeleri kurulmuştur. Körfez'in asıl "ekonomik kalkanı" Egemen Varlık Fonları(GVF)’dır. Körfez ülkelerinin devlet varlık fonları, on yıllardır petrol ve doğalgazdan elde edilen zenginlikleri koruyup artırarak, 5 trilyon dolarlık bir fon oluşturdular ve denizaşırı varlıklara ve uluslararası piyasalara(hisse senetlerine ve tahvillere) yatırım yaptılar. Güvenliklerini ABD’nin koruma şemsiyesi altına bırakan Körfez devletleri, 1990’lardan itibaren bu konfor sayesinde tasarruflarını artırdı ve yabancı yatırımcı için “güvenli liman” imajı kazandı. Savaş öncesinde Körfez İşbirliği Konseyi (GCC) devlet varlık fonlarının 2030 yılına kadar en az 18 trilyon ABD doları tutarında varlığı kontrol edeceği öngörülüyordu.

Savaş öncesine ait (28 Şubat 2026) GVF veriler şöyledir:

Kaynak: Global SWF Reuters, March, 6,2026

Savaştan sonra Körfez devletleri bu fonlar eliyle planladıkları yurtdışı yatırımlarını ve ortaklıklarını gözden geçirmek durumunda kalacaktır. Kendi üslerini bile koruyamayan ABD’nin güvenlik sağlayıcı rolü güven kaybettiğinden, savaşa dahil olmayan Suudi Arabistan, Katar, BAE ve Kuveyt'in uğradığı büyük zarar sebebiyle bu ülkelerin ABD’ye yönelik bazı yatırımları iptal etme olasılığı da dahil olmak üzere yatırımları toplu olarak gözden geçirdiği iddia ediliyor. Nitekim, Suudi Arabistan'ın varlık fonu, sermaye yatırımlarında 'lik bir kesinti yapacağını duyurdu.

3- Savaş, Körfez’in Küresel Uçuş ve Lojistik Merkezi Olma Özelliği Ağır Darbe Almıştır

Körfez, "Doğu ile Batı arasındaki köprü" olma özelliğini havayolu taşımacılığı ile paraya dönüştürmüştür.  Ancak savaş sebebiyle birçok ülke, vatandaşlarına İsrail, BAE ve Katar gibi ülkelere "zorunlu olmayan seyahat" yapılmaması uyarısı yaptı. Körfez hava sahasının büyük kısmı halen kapalı, uçuşlar askıya alınmış durumda.

En çok etkilenen havalimanları:

-Dubai International (DXB): Dünyanın en yoğun uluslararası havalimanı. 2025 verilerine göre yıllık yolcu trafiği 90 milyon seviyesindedir. Emirates havayolu ile küresel ticaretin merkezidir.

-Hamad International (HIA- Katar): Dünyanın en iyi havalimanı ödüllerinin abonesidir. Katar Havayolları (Qatar Airways) aracılığıyla 170'ten fazla destinasyona bağlanır.

-Zayed International (Abu Dabi): Etihad Airways'in merkezi. Özellikle kargo taşımacılığında (Sea-to-Air) stratejik bir noktadır.

Savaş........

© Stratejik Düşünce Enstitüsü