Paris’in taş kaldırımları tarihe yabancı değildir. Seine’in iki yakasında yüzyıllardır yalnızca insanlar değil, fikirler, öfkeler ve umutlar da dolaşır. Bastille’in taşları artık yerinde değildir; fakat onun gölgesi Fransız siyasal hafızasından hiç silinmedi. Bir zamanlar krallığın ihtişamına bakan meydanlar, daha sonra devrimcilerin seslerine, işçilerin grevlerine, öğrencilerin sloganlarına ve barikatların dumanına tanıklık etti.

Fransa’da sokak hiçbir zaman yalnızca sokak olmadı. Bazen parlamento sustuğunda meydanlar konuştu; bazen siyasetin kapıları kapandığında insanlar yolları doldurdu. 1789’un devrimci kalabalıkları, 1848’in ayaklanmaları, 1968’ın gençleri ve yarım yüzyıl sonra yolları sarıya boyayan Sarı Yelekliler, farklı dönemlerin farklı Fransa’larını temsil etti. Hikâyeleri aynı değildi; fakat hepsinde toplum ile iktidar arasındaki mesafenin görünür hâle geldiği anlar vardı.

Bugün o uzun tarihin yeni bir sayfası mı açılıyor?

Fransa’nın şehirlerinde yeniden yükselen protesto sesleri, yalnızca bir bütçe tartışmasının veya hükümet politikalarına yönelik geçici bir tepkinin ötesinde okunmayı hak ediyor. Eylül 2026’da okullardaki öğretmen açığı, yetersiz eğitim imkânları ve fiziksel koşullar etrafında başlayan öğrenci hareketi, kısa sürede kamu hizmetlerinin niteliği, toplumsal eşitsizlikler, gençlerin gelecek kaygısı ve siyasî temsil sorunlarıyla kesişti. Hayat pahalılığı, kamu maliyesi üzerindeki baskı ve siyasî parçalanma da bu daha geniş tablonun arka planını oluşturuyor. Bu nedenle hareketin ilk talepleriyle zaman içinde ona eklenen farklı anlamları birbirinden ayırmak gerekiyor.

Elbette bugünün Fransa’sı 1789’un Fransa’sı değildir. Bastille artık yoktur; monarşi yerini Cumhuriyet’e bırakmıştır. Yurttaşın sesi seçim sandığında, parlamentoda ve anayasal kurumlarda karşılık bulmaktadır. Üstelik modern Fransa’nın, Ancien Régime’in sahip olmadığı güçlü sosyal güvenlik mekanizmaları ve kurumsal “basınç tahliye kanalları” vardır. Bu nedenle bugünkü gelişmeleri yeni bir Fransız Devrimi’nin habercisi olarak okumak tarihsel açıdan yanıltıcı olur.

Fakat tarihin bazı soruları zamanla kaybolmaz:

Devlet ile toplum arasındaki güven nasıl korunur? Ekonomik yükler kimin omuzlarına biner? İnsanlar bugünlerinden değil, yarınlarından endişe etmeye başladığında siyasetin sorumluluğu nerede başlar?

Marsilya’dan Bakınca Fransa

Fransa’yı yalnızca Paris’ten okumak eksik olur. Bunu bana belki de en iyi gösteren yer Marsilya’dır.

2011–2012 yıllarında yaklaşık iki yıl boyunca Türkiye’nin Marsilya Başkonsolosluğunda görev yaptım. O yıllarda Fransa’yı yalnızca diplomatik görüşmelerin, resmî temasların ve protokolün içinden değil, gündelik hayatın içinden de tanıma fırsatı buldum.

Marsilya, Fransa’nın geri kalanından biraz farklı bir şehirdir.

Akdeniz’in mavisine açılan limanı, koylara yaslanan mahalleleri, balıkçı tekneleri, dar sokakları ve tepelerden denize doğru inen yollarıyla şehirde başka bir ritim hissedilir. Sabahları denizden gelen tuz kokusuna karışan kahve ve ekmek kokusu, limanın hareketliliğiyle birleşir. Bazen Akdeniz’in yumuşak esintisi şehrin üzerine çöker; bazen de Mistral, bütün yumuşaklığı bir anda silip havayı keskinleştirir.

Marsilya’nın sokaklarında Kuzey Afrika’nın sesi de duyulur. Cezayir, Fas ve Tunus’tan gelen insanların kültürel izleri; Akdeniz’in iki yakasını birbirinden ayırmaktan çok birbirine bağlayan bir şehir dokusu oluşturur. Arapça, Fransızca ve farklı Akdeniz lehçeleri birbirine karışır. Mahalleler, pazarlar, liman çevresi ve meydanlar, Fransa’nın çok katmanlı toplumsal yapısını Paris’in resmî görüntüsünden daha çıplak biçimde gösterir.

Belki de bu yüzden Marsilya’da sokakların ruhunu anlamak kolaydır.

O yıllarda da Fransa’nın sokakları bütünüyle sessiz değildi. Çiftçilerin traktörleriyle gerçekleştirdiği protestoları, sendikaların çağrısıyla meydanlara çıkan işçileri ve zaman zaman yükselen toplumsal tepkileri gözlemleme imkânım oldu.

Fakat o günlerde gördüğüm protestolar ile bugün Fransa’da ortaya çıkan daha geniş huzursuzluk arasında doğrudan bir devamlılık kurmak doğru olmaz.

Yine de geriye dönüp baktığımda, Marsilya’nın sokaklarında gördüğüm bir şey bugünü anlamak açısından önem taşıyor:

Fransa’da sokak, siyasetin dışında kalan bir alan değil; siyasetin kendisini zaman zaman yeniden hatırlattığı bir mekândır.

Sonraki yıllarda ortaya çıkan Sarı Yelekliler hareketi bunu ülke çapında çok daha güçlü biçimde gösterdi. Başlangıçta akaryakıt vergisi ve yaşam maliyeti üzerinden yükselen tepki, kısa sürede satın alma gücünden bölgesel eşitsizliklere, devletin vatandaşla kurduğu ilişkiden siyasî temsil sorununa kadar genişledi.

Marsilya’nın limanı gibi Fransa’nın toplumsal hayatı da farklı akıntıların birbirine karıştığı bir deniz gibidir. Bazen bu akıntılar sakin biçimde birleşir; bazen karşı karşıya gelir ve yüzeyde sert dalgalar oluşturur.

Bugün yaşananları anlamak için biraz da bu dalgalara bakmak gerekiyor.

Bir ölümün ardından yeniden açılan dosya

Fransa’nın toplumsal gerilimlerini yalnızca ekonomi üzerinden okumak da eksik kalır.

Özellikle banliyölerde yıllardır biriken sosyal, ekonomik ve kimlik temelli sorunlar zaman zaman daha sert biçimde yüzeye çıkıyor. 2023 yılında 17 yaşındaki Nahel Merzouk’un polis tarafından öldürülmesinin ardından ülkenin birçok kentinde başlayan protestolar bunun çarpıcı örneklerinden biriydi.

Olay, kısa sürede yalnızca tek bir polis müdahalesine verilen tepki olmaktan çıktı. Polis uygulamaları, ayrımcılık, sosyal dışlanma, gençlerin geleceği ve banliyölerle devlet arasındaki güven ilişkisi üzerine daha geniş bir tartışmayı tetikledi.

Fransa bu tür patlamaları daha önce de yaşamıştı. 2005 yılında Zyed Benna ve Bouna Traoré’nin ölümü sonrasında banliyölerde başlayan ayaklanmalar, özellikle gençler ile devlet arasındaki güven sorununu ülkenin gündemine taşımıştı.

Bazen bir trajedi, toplumun uzun süredir kapalı tuttuğu bir dosyayı yeniden açar.

Burada mesele yalnızca etnik köken veya göçmenlik değildir. Asıl mesele, bazı mahallelerin kendilerini ülkenin merkezinden yalnızca coğrafi olarak değil, siyasî ve toplumsal olarak da uzakta........

© Stratejik Düşünce Enstitüsü