پیمان‌های ابراهیمی (Abraham Accords) مجموعه‌ای از توافق‌نامه‌های دوجانبه هستند که در سال ۲۰۲۰ با میانجی‌گری دولت دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور وقت ایالات متحده آمریکا، میان اسرائیل و برخی کشورهای عربی به امضا رسیدند. هدف اعلام‌شده این توافق‌ها عادی‌سازی روابط دیپلماتیک، توسعه همکاری‌های اقتصادی، تجاری، فناوری، امنیتی و گردشگری بود. با این حال، مسئله فلسطین در این توافق‌ها نه حل شد و نه حتی در مرکز توجه قرار گرفت؛ بلکه عملاً تلاش شد این مسئله به حاشیه رانده شود.

چرا نام «ابراهیمی» انتخاب شد؟

نام این توافق‌ها از حضرت ابراهیم (ع) گرفته شده است؛ شخصیتی که به عنوان نیای مشترک سه دین یهودیت، مسیحیت و اسلام شناخته می‌شود. این سه دین در ادبیات دینی و تاریخی به «ادیان ابراهیمی» مشهورند. طراحان توافق‌ها مدعی بودند که با تأکید بر میراث مشترک دینی و فرهنگی یهودیان، مسیحیان و مسلمانان، می‌توان پیام صلح، گفت‌وگو و همزیستی را تقویت کرد.

در یهودیت، حضرت ابراهیم (ع) پدر قوم بنی‌اسرائیل و صاحب عهد الهی تلقی می‌شود. در مسیحیت، او نمونه ایمان و اطاعت از خداوند است و در نسب‌نامه حضرت عیسی (ع) جایگاه ویژه‌ای دارد. در اسلام نیز حضرت ابراهیم (ع) پیامبری بزرگ، موحد و بنیان‌گذار سنت توحیدی شناخته می‌شود که همراه با فرزندش حضرت اسماعیل (ع)، کعبه را بنا نهاد. از این رو، نام «ابراهیمی» در ظاهر حامل نوعی نمادگرایی وحدت‌بخش بود.

نخستین توافق‌ها در ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۰ در واشنگتن امضا شدند. مهم‌ترین کشورهای عربی که به این روند پیوستند عبارت بودند از:

امارات متحده عربی؛ نخستین و مهم‌ترین کشور عربی در این روند.

بحرین؛ که هم‌زمان با امارات توافق را امضا کرد.

مراکش؛ که در دسامبر ۲۰۲۰ و در ازای به رسمیت شناخته شدن حاکمیتش بر صحرای غربی از سوی آمریکا به این روند پیوست.

ارتباط پیمان‌های ابراهیمی با گفت‌وگوی ادیان

گفت‌وگوی ادیان به عنوان فرایندی برای توسعه درک متقابل، احترام، مدارا و همکاری میان پیروان ادیان مختلف معرفی شده بود. در ظاهر، هدف آن کاهش تنش‌ها، یافتن ارزش‌های مشترک و تقویت صلح بود. اما از دیدگاه بسیاری از منتقدان، این گفتمان در عمل به ابزاری برای مشروعیت‌بخشی به سیاست‌های اسرائیل تبدیل شد و نتوانست در برابر ظلم، اشغالگری و خشونت علیه فلسطینیان موضعی مؤثر اتخاذ کند.

در واقع، میان گفتمان گفت‌وگوی ادیان و پیمان‌های ابراهیمی ارتباطی مستقیم وجود دارد. نام و محتوای این توافق‌ها بر پایه همان نمادگرایی ادیان ابراهیمی طراحی شده بود. در متن توافق نیز بر تشویق «گفت‌وگوی بین ادیان» و تعاملات فرهنگی تأکید شده بود. از این رو، هرچند توافق‌ها ماهیتی سیاسی داشتند، اما با بهره‌گیری از نمادها و مفاهیم دینی تلاش می‌کردند مشروعیت بیشتری کسب کنند.

طوفان الاقصی و پایان عملی پیمان‌های ابراهیمی

پس از عملیات «طوفان الاقصی» در ۷ اکتبر ۲۰۲۳، روند عادی‌سازی روابط میان اسرائیل و جهان عرب با چالش‌های جدی روبه‌رو شد. حدود یک ماه بعد، در ۱۱ نوامبر ۲۰۲۳، سران کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی و اتحادیه عرب در ریاض گرد هم آمدند و مواضع مشترکی درباره مسئله فلسطین اتخاذ کردند.

در بیانیه مشترک این اجلاس که با مشارکت ۵۷ کشور اسلامی و ۵ کشور عربی منتشر شد، بر چند اصل اساسی تأکید شد:

مخالفت با تجاوزات اسرائیل و پیامدهای انسانی آن.

حمایت از حق ملت فلسطین برای تشکیل کشوری مستقل و دارای حاکمیت کامل.

تأکید بر مرکزیت مسئله فلسطین برای جهان اسلام.

حمایت از حق تعیین سرنوشت فلسطینیان.

تأکید بر مرزهای چهارم ژوئن ۱۹۶۷.

محکوم کردن ادامه اشغالگری اسرائیل به عنوان تهدیدی علیه امنیت و ثبات منطقه‌ای و جهانی.

تأکید بر حق........

© Stratejik Düşünce Enstitüsü