Kâinâtı baştan başa anlam yüklü bir kitap, mevcûdâtı ise İlâhî isimlerin birer aynası olarak sunan Risâle-i Nûr; aklı tatmin ederken kalbi de imâr eden eşsiz bir tefekkür ummânıdır. O, kuru bir mantık silsilesinin çok ötesinde, insanın hem zihnine hem vicdânına aynı anda seslenen; bir yandan varlığın sırlarını sarsılmaz burhanlarla (kesin delillerle) çözerken, diğer yandan ruhun derinliklerine Kur'ânî tiryaklar sunan bir hakikat külliyâtıdır. Bu çok boyutlu ve derinlikli yapı, onu sadece satırları okunup geçilecek bir metin değil, içine girilip yaşanacak canlı bir irşâd zeminine dönüştürür. Hâl böyle olunca, bu devâsa metnin hangi kavramsal terazide tartılacağı ve hangi okuma biçimiyle ele alınacağı meselesi, araştırmacıların ve hakikat arayışındaki entelektüellerin her dâim ilgisini çekmiştir.

Nitekim son dönemde Altay Cem Meriç’in YouTube kanalında yayımladığı ve Risâle Haber gibi platformlarda da insâflı yaklaşımıyla takdir toplayan[1] “Risâle-i Nûr ve Said Nûrsî” başlıklı videoda, Risâle-i Nûr’un “cedelîden ziyâde zevkîye benzediği” yönünde bir değerlendirme dile getirildi. Meriç'in metne yönelik samimi ilgisini yansıtan bu değerlendirmesi, ilk bakışta dikkat çekici ve kısmen isabetli görünse de meselenin kavramsal çerçevesi yeterince net çizilmezse okuyucuyu eksik bir sonuca götürebilir. Çünkü burada tartışılan şey, yalnızca “üslup beğenisi” değildir; klasik mantık, kelâm, tasavvûf ve metin çözümlemesi bakımından ciddi bir tasnîf meselesidir.[2]

Evvela şu ayrımı yapmak gerekir: “cedelî” ve “zevkî” tâbirleri metnin hakikati nasıl kurduğunu, okuyucuyu nasıl ikna ettiğini ve bilgiyi hangi yoldan temellendirdiğini anlatır. “Cedel”, klasik mantıkta meşhûr (yaygın olarak bilinen) veya müsellem (doğruluğu peşinen kabul edilen) öncüllerden (sonuca ulaşmak için dayanak alınan temel önermelerden) hareket eden, tartışmada muhatabı susturmaya yahut bir görüşü savunmaya dönük diyalektik (karşılıklı akıl yürütme ve tartışma sanatı) bir tarzı ifâde eder. Yani cedel; doğruluğu peşinen kabul edilen veya yaygın olarak bilinen temel dayanak noktalarından yola çıkarak, karşılıklı tartışma ve akıl yürütme yoluyla rakibe üstün gelme sanatıdır. Türkiye Diyanet Vakfı (TDV) İslâm Ansiklopedisi’nde cedel, hem “meşhûr ve müsellem öncüllerden oluşmuş kıyas” hem de “bir düşüncedeki çelişkileri tartışarak gösterme sanatı” olarak târif edilir.[3] Buna karşılık “zevk”, tasavvûf dilinde kalbin keşif ve ilham yoluyla hakikate erişmesini, mânayı âdetâ “tadarak” bilmesini ifâde eder; bu bilgi çoğu zaman sırf formel (biçimsel kurallara bağlı) akıl yürütme ile tüketilemez.[4]

Buradan ilk önemli sonuca ulaşırız: Risâle-i Nûr’u “cedelî mi, zevkî mi?” diye sormak tek başına yeterli değildir. Zira klasik düşüncede bu iki terim, her zaman aynı sınıflandırma cetvelinin iki eşit kutbu değildir. “Cedel” daha çok mantık ve kelâm alanına, “zevk” ise daha çok tasavvûf ve irfân alanına aittir. Bunları doğrudan iki rakip kutup gibi yan yana koymak, bâzen kavramsal basitleştirmeye yol açar. Bu sebeple daha geniş çerçeveye bakmak gerekir: Klasik mantıkta “beş sanat”, tasavvûfta ise burada “tasavvûfî-idrak âilesi” diyebileceğimiz bir başka kavram kümesi vardır.[5]

BEŞ SANAT NEDİR?

Klasik mantıkta “beş sanat” denilen tasnif, öncüllerin yapısına ve ikna biçimine göre beş tür kıyas ve anlatım biçimini ifâde eder: “BURHAN”, “CEDEL”, “HATÂBE”, “ŞİİR”, “SAFSATA”.[6] Burhan, yakînî öncüllere dayanan en sağlam ve en güvenilir delillendirme biçimidir. Cedel, meşhûrat ve müsellemat üzerinden ilerleyen, muhatabın kabullerinden hareket eden tartışma tarzıdır. Hatâbe, zannî veya makbul öncüllerle ikna etmeye yönelen hitâbî söylemdir. Şiir, muhayyelât (hayâl gücü) üzerinden tesir doğuran, hayâl gücünü ve tasavvuru harekete geçiren ifâdedir. Safsata yahut mugalata ise görünüşte delil gibi duran, fakat maddesi veya sûreti bozuk olduğu için yanıltıcı olan akıl yürütmedir.[7]

Bu çerçeve bize önemli bir imkân verir: Risâle-i Nûr’u yalnız “cedelî” veya “zevkî” diye ikiye sıkıştırmak yerine, onun içinde burhanî, yer yer cedelî, sıkça hitâbî, güçlü biçimde temsile dayalı şiirî, fakat safsata üretmeyen; tersine safsatayı teşhir eden bir yapı bulunduğunu söylemek daha isâbetli hâle gelir. Çünkü Risâle-i Nûr’un metin dokusu tek çizgili değil, çok katmanlıdır.

TASAVVÛFÎ-İDRAK ÂİLESİ NEDİR?

Tasavvûf alanında ise bilgi sadece nazarî ve mantıkî delil üzerinden değil; zevk, keşif, müşâhede, mârifet, irfân gibi kavramlar üzerinden de konuşulur. TDV’ye göre keşif, aklın ve duyuların yetersiz kaldığı ilâhiyyât alanında doğrudan bilgi edinme yoludur.[8] Müşâhede, Allâh’ın zuhûr ve tecellilerini görme, seyir ve temâşâ etme hâlidir; bu yol bâzen delille başlayan, sonra mükâşefe ve müşâhedeye yükselen mertebeler halinde anlatılır.[9] Mârifet ve irfân ise ilâhî hakikatlere mânevî tecrübeyle doğrudan erişilen bilgi biçimlerini ifâde eder.[10] Zevk ise bu âilenin daha içsel, daha “tatma” merkezli kavramıdır; sâlikin (mânevî yolcunun) kalbinde bulunan, fakat her zaman tam târif edilemeyen bir idrak türüdür.[11]

Demek ki “zevkî” demek, kaba anlamda “duygusal” demek değildir. Daha teknik olarak, hakikatin kalpte yaşanması, içten idrak edilmesi, sırf dışsal ispat düzeyinde bırakılmaması demektir. İşte Risâle-i Nûr hakkında yapılan “zevkî” nitelemesinin güçlü tarafı buradadır: Risâle-i Nûr, hakikati sadece zihne hitâp ederek soyut bir bilgi olarak bırakmaz; kalbi, vicdânı ve muhayyileyi (hayâl gücünü) de bu tasdik sürecine dâhil eder. Fakat zayıf tarafı da tam burada başlar: Eğer bu tespit, “o halde Risâle-i Nûr’da burhan zayıftır” sonucuna götürülürse, külliyâtın ana omurgası eksik okunmuş olur.

RİSÂLE-İ NÛR’UN OMURGASI: CEDEL Mİ, BURHAN MI, ZEVK Mİ?

Risâle-i Nûr’un........

© Risale Haber