Tümden gelim ve tüme varım, bilimde kullanılan önemli metotlardandır.

-“Bütün insanlar ölümlüdür.

-Ahmet insandır,

-Öyleyse Ahmet ölümlüdür” şeklinde bir akıl yürütme tümden gelime bir misaldir.

Bunu

-Ahmet insandır,

- Ahmet ölümlüdür.

- Öyleyse bütün insanlar ölümlüdür” şeklinde kullandığımızda ise tüme varım yoluyla akıl yürütmüş oluruz.

Bediüzzaman Lemaat isimli eserinde bu bakış tarzlarını dinî meselelere şöyle tatbik eder:

Tarz-ı nazar ikidir, tetkik iki çeşittir.

Biri gittikçe “Nûrun alâ nûr” tenevvür eder.

Diğeri de gittikçe şübehâtta boğulur, zihni olur zulmet-dâr.

ÎMÂN HAKÎKATLERİNDE TÜMDEN GELİM

Îmânî ve İs­lâmî mes’elelerde bakış tarzı ve tedkikte bulunmak başlıca iki şekilde olur:

Bunlardan birincisiyle bakıldığında mesela âyette “Nûr üstüne nûr”[1] denilmesi misâli gittikçe daha da aydınlanır. İkinciyle bakıldığında ise, kişi şüphelerde boğulur, zihni karanlıklarda kalır.

Meselâ tatlı lezîz bir su var, önünde menbâı var.

O menbâdan ise binler cedâvili var.

Şubeleri çok yerlerde dolaşır, bazan eczâ-i murdâr.

Onunla da bulaşır.

İşte eğer bir adam o menbâı da gördü.

Onun suyunu tattı, tatlılığı anladı.

Bir his ile de bildi şuubâtta ittisal var.

Sonra hangi cedvele yahud hangi bir fer’a birdenbire rastgelse,

En edna bir emâre tatlılığına dâir onu eder teslîm-kâr.

Meğer kat’î delîlle aksini isbât ile o emâreyi nakzeder.

O vakit o da der: “Başka madde karışmış şu zülâl-ı hayât-dâr.”

Bu tarz ile bir tetkik îmâna kuvvet verir,

Kalbe verir inşirah, hakka verir inkişâf.

Kur’ân’a da yakışır bu nazar-ı revnak-dâr,

Başka nazar hatardır.

BİRİNCİ TEDKİK........

© Risale Haber