İttihad-i İslâm’a Giden Yol-3
NİYET — Büyük Birlik, Küçük Bir Yönelişle Başlar-2
Bediüzzaman Said Nursî, Mesnevî-i Nuriye’nin “Katre” ve “Şemme” bahislerinde niyet meselesini yalnızca bir işe başlamadan önce zihinden geçirilen düşünce olarak ele almaz. Niyetin, insanın bakışı ve amellerinin mahiyetiyle ilişkisine dikkat çeker.
“Katre” bahsinde şu ifade yer alır: “Nazar ile niyet mahiyet-i eşyayı tağyir eder.” (Mesnevî-i Nuriye, Katre.) Bu ifadeyi açıklarken nazarın, bir şeyi nasıl gördüğümüzle; niyetin ise ona hangi maksatla yöneldiğimizle ilgili olduğunu söyleyebiliriz. Bir başka ifadeyle insan, yalnızca dış dünyadaki nesneleri değerlendirmez; onlara yüklediği anlam ve onlarla kurduğu ilişki de kendi mânevî hayatını etkiler.
Burada Bediüzzaman’ın mânâ-yı harfî ve mânâ-yı ismî kavramları da önem kazanır.
Mânâ-yı harfî bakışta bir şey, yalnızca kendi başına değerlendirilmez; kendisini var eden, ona anlam veren ve onu bir hakikate bağlayan yönleriyle ele alınır. Mânâ-yı ismî bakışta ise eşya ve hadiseler, kendilerinden öteye işaret eden yönleri göz ardı edilerek kendi başlarına değerlendirilir.
Bu ayrım, niyetin anlaşılması bakımından da açıklayıcıdır. Bir insan yaptığı iyiliği Allah’ın rızasını gözeterek gerçekleştiriyorsa, davranışını kendisinden daha büyük bir gayeye bağlamış olur. Buna karşılık aynı iyiliği yalnızca kendi itibarını artırmak, takdir toplamak veya başkalarına üstün görünmek için yapıyorsa, davranışını kendi benliğinin çevresinde döndürme tehlikesiyle karşı karşıyadır.
Bu noktada mânâ-yı harfî ve mânâ-yı ismî ayrımını toplumsal hayata uygulayabiliriz: Birlik hizmeti de ya ortak bir hakikate ve hayra yönelir ya da şahsî ve grup merkezli beklentilerin aracı hâline gelebilir.
Bediüzzaman, Mesnevî-i Nuriye’nin “Katre” bahsinde şöyle........
