Hikmet meselesi, aslında bütün konuştuğumuz başlıkların ontolojik omurgasıdır: ilim, mârifet, tevhîd, kalp… Hepsi hikmetle yerli yerine oturur. Çünkü hikmet, varlığın boşluk değil anlam taşıdığını ilan eder.

“Hikmet ilim ve ameldir” denilmesi boşuna değildir. Salt bilgi hikmet değildir; bilgi doğru yere yerleştiğinde ve doğru fiile dönüştüğünde hikmet olur. Bu yüzden “Hakîm” hem bilen hem yerli yerince yapan demektir. Allah’ın “Hakîm” oluşu, O’nun fiillerinde abes ve rastlantı bulunmaması demektir.

1. Hikmetsiz Ontoloji Mümkün mü?

Ontoloji, varlığın ne olduğuna dair sorudur. Eğer varlıkta hikmet yoksa, o zaman:

Göz, sadece bir biyolojik optik aygıttır.

Güneş, sadece nükleer reaksiyondur.

Kulak, sadece titreşim algılayıcısıdır.

İnsan, sadece karbon bazlı bir organizmadır.

Bu açıklamalar teknik olarak doğrudur; fakat anlam üretmez. Hikmet perspektifi olmadan varlık “nasıl” açıklanır; fakat “niçin” cevapsız kalır.

“Niçin” ortadan kalktığında insan dramatik bir boşluğa düşer. Çünkü insan sadece yaşayan değil; anlam arayan bir varlıktır. Eğer eşya Allah’a nispet edilmezse, eşya anlam kaybeder. Anlam kaybolduğunda insan ontolojik bir yalnızlığa mahkûm olur.

2. Modern Dünyada Hikmetin Kaybı

Modern düşünce çoğu zaman hikmeti değil mekanizmayı merkeze alır. Bilim “nasıl” sorusuna yoğunlaşır; metafizik “niçin” sorusunu geri plana iter. Böylece:

Güneş enerji kaynağıdır ama ayet değildir.

İnsan üretim faktörüdür ama emanet taşıyıcı değildir.

Doğa kaynak deposudur ama ilahî sanat değildir.

Hikmet kaybolduğunda eşya araçlaşır. Araçlaşan eşya, sonunda insanı da araçlaştırır. Bu yüzden bugün insan da performans, verimlilik, üretkenlik üzerinden tanımlanır.

3. Hikmet ve Psikoloji

Hikmet duygusu insana güven verir. Çünkü varlık anlamsız değildir. Göz varsa görmenin hikmeti vardır; kulak varsa işitmenin; kalp varsa sezişin.

Hikmetsiz bir dünyada insan rastlantının ortasında savrulmuş bir varlık hisseder. Bu durum:

Varoluş kaygısını artırır,

Anlamsızlık krizini derinleştirir.

Oysa hikmet, her şeyin bir yerinin olduğunu söyler. İnsan da yerini bulur. Yerini bulan insan tükenmez; savrulmaz.

Hikmet, tevhîdin fiil alanıdır. Allah’ın fiilleri hikmetlidir demek, varlıkta kaos değil düzen vardır demektir. Bu düzen yalnız fiziksel değil; ahlâkîdir de.

Eğer hikmet kabul edilmezse:

Hayır ve şer rastlantıya indirgenir.

Adalet mutlak bir değerden kopar.

Ahlâk göreceli hâle gelir.

Oysa hikmetli ontolojide varlık bilinçli bir iradeye dayanır. Bu da insanın sorumluluğunu temellendirir.

5. Eşyanın Allah’a Nispeti

Göz, güneş, ses, ısı, el, ayak… Bunlar sadece fonksiyon değildir; delildir. “Her şeyde O’na ait âyetler vardır” mısraı tam burada anlam kazanır. Hikmet, eşyanın ayet oluşunu görmektir.

Eşya Allah’a nispet edilmezse, insan eşyanın içinde yalnız kalır. O zaman evren soğuk ve devasa bir makineye dönüşür. İnsan ise o makinenin içinde küçük ve geçici bir parçadır. Bu ontolojik tablo insanı ya isyana ya da umutsuzluğa sürükler.

6. Hikmet ve İnsanın Dramı

Hikmetsiz bir ontolojide insan iki seçenekle karşı karşıyadır:

Ya kendini merkez yapar (modern hümanizm),

Ya da kendini önemsiz sayar (nihilizm).

Birinci durumda kibir, ikinci durumda tükeniş doğar. Hikmetli ontolojide ise insan ne mutlak merkezdir ne de değersizdir. O, emanet taşıyan bir varlıktır.

Hikmet, varlığın anlamsız olmadığını ilan eder. Hikmetsiz ontoloji insanı dramatik bir tükenişe sürükler. Çünkü insan, yenemeyeceği bir varlık düzeni içinde anlam üretmeye çalışır; fakat dayanak bulamaz.

Hikmet ise eşyanın Allah’a nispet edilmesiyle başlar. Varlık O’na bağlıysa, insan da O’na bağlıdır. O zaman göz sadece görmek için değil; hakikati idrak için vardır. Güneş sadece ısıtmak için değil; nizamın şahidi olarak vardır.

Hikmetli ontoloji insana şunu söyler: Evren bir tesadüf değil, bir murâdın eseridir. Ve sen de o murâdın içinde yer alan bilinçli bir muhatapsın.

© Pusula Gazetesi