Kur’ân, hem parçalı hem bütünsel olarak özgün bir kompozisyon ortaya koymuş ve 7. yüzyıla ait olduğu bilimsel bir gerçeklik olarak ortaya konmuştur. Buna rağmen farklı dönemlerde çeşitli komplo teorileri üretilmiştir. Ancak bu iddiaların hiçbirinin tarihsel veya filolojik bir temeli bulunmamaktadır; erken mushaflar, yazıtlar ve dış kaynaklar Kur’ân’ın 7. yüzyılda varlığını teyit etmektedir.

Daha önce vahiy almak gibi bir gündemi de çabası olmayan, din uzmanlığı bulunmayan, diğer dini metinlerin detaylarını, dilini ve terimlerini bilmeyen bir tüccar farklı zaman ve yerlerde farklı olaylar üzerine bir “parlama” şeklinde ortaya çıkan sözler söylemeye başlıyor… Bu sözler parçalar halinde bütünlük arz etmesinin yanında birleştirildiklerinde de bütünsel kompozisyonlar oluşturuyor. Sözlerde/bildirilerde kullanılan söylem Arapçayı temel alsa da Arap edebiyatında daha önce görülmemiş özgün yeni bir söylem oluşturuyor. Bu sözler hem parça parça hem bütünsel olarak kavram bağlantıları sistematik olarak sanki tek bir defasında masa başında yazılmış gibi sonuçlar veriyor. Bu sözlerin bir kısmı kendisinden daha önceki kutsal metinleri redakte ediyor, kavramsal olarak bağlantılar, göndermeler, eleştiriler içeriyor. Bu onay, eleştiri ya da redaksiyonlar ise birbirinden çok uzak bir çok dil ve metne dair uzmanlık gerektiren bir arka plan bilgisini gerektiriyor. Kur’ân dinler tarihindeki büyü metinlerine benzemiyor. Şiirsel üslubu olsa da kendinden önceki şiirlere içerik ve üslup olarak devamı değil…

Tüm bu belirttiklerim tarihsel gerçekler. İnsan, “Bu sözler acaba sonra mı yazılmış” diye de düşünebilir. Ama hem sözel aktarım hem yazılı aktarım (mushaflar) olarak Kur’ân’ın 7. yüzyıla ait olduğunu bilimsel bir gerçeklik olarak önümüze koyuyor. Tüm bu gerçeklik karşısında gerek Batı’da bazı akademisyenler gerekse de akademi dışından bazı yazarlar “açıklama” çabasına girişiyorlar. Ancak bunu yaparken bilimsel gerçeklere sadık kalmak zorundalar. Değilse aksi sadece komplo teorisi ya da fantezi, kurgudan öteye geçemiyor. Bu yazıda o iddiaların bir kısmını incelemek istedim.

“Kur’ân’ı Muhammed’e Bahira Yazdırdı”

İslâm tarihi kaynaklarında Bahîra, Şam yakınlarında yaşayan bir rahip olarak zikredilir. Rivayete göre Hz. Muhammed genç yaşta amcası Ebû Tâlib ile ticaret kervanına katıldığında Bahîra onu tanımış, peygamberlik alâmetlerini görmüş ve ileride büyük bir peygamber olacağını söylemiştir (bu rivayet daha çok siyer ve tarih kaynaklarında bulunur: İbn Hişâm, Taberî, İbn Sa’d).

Bu rivayetler, Bahîra’nın Hz. Muhammed’i vahiyden önce tanıdığına ve peygamberliğini haber verdiğine dairdir. Ancak bu motif, dış polemiklerde tersine çevrilmiş ve “Bahîra Muhammed’e öğretti” iddiasına dönüştürülmüştür. En erken ithamlar Bizans-Hristiyan kaynaklarında görülür. 7. yüzyıl sonları ve 8. yüzyıl başlarında, İslâm’ı açıklamakta zorlanan Bizanslı yazarlar, “Muhammed’in kendi başına yeni bir din kuramayacağı” fikrinden hareketle, onun bir Yahudi veya Hristiyan bilgin tarafından yönlendirildiğini ileri sürmeye başladılar. Bu bağlamda, Bahîra ismi özellikle öne çıkarıldı.

8.-9. yüzyıllarda yazıya geçirilen “Doctrina Jacobi”, Sebeos’un Tarihi ve John of Damascus (Yuhanna ed-Dımeşkî, ö. 749) gibi metinlerde Muhammed’in bir rahipten (ismi zikredilmese de) “öğrendiği” iddia edilir. Daha sonra bu kişi “Bahîra” adıyla özdeşleşti. 9.-10. yüzyıllarda Arapça polemik metinlerinde Bahîra, Muhammed’in “hocası” olarak lanse edilmeye başlandı. Modern araştırmalar ise bu iddianın tarihsel bir temeli olmadığını ve tamamen polemik amaçlı uydurulmuş bir kurgu olduğunu ortaya koymaktadır. Örneğin Sidney Griffith, Patricia Crone gibi araştırmacılar, bu rivayetlerin erken Hristiyan–Müslüman tartışmalarının ürünü olduğunu belirtir. Bu komplo teorisinin temel çelişkisi tarihi aktarımda aksine bilgi varken hayal ürünü çıkarımlar yapmasıdır. Zaten bu sebeple iddia tarih içerisinde de hayal gücüne göre şekil değiştirmiştir. Tarihi aktarımın kendisi de kendi içerisinde bir hayli sorunlu, zayıf bir bilgidir.

“Kur’ân’ı Muhammed’e Mekke’de Varaka Yazdırdı”

Varaka, Hz. Hatice’nin amcasının oğlu olarak bilinir. Mekke’de yaşayan bir Hanîf ve aynı zamanda İncil bilgisine sahip bir kişidir. Rivayetlere göre Hz. Muhammed ilk vahiyden sonra yaşadıklarını Hatice’ye anlatır o da onu Varaka’ya götürür. Varaka, “Bu Musa’ya gelen Namus-u Ekber’dir (Cebrâil)” diyerek Muhammed’in peygamberliğini tasdik eder. Bu rivayet özellikle Buhârî, Bed’ü’l-Vahy bölümünde meşhurdur. İslamî kaynaklarda Varaka’nın rolü, “vahyin hakikatini onaylayan bir şahid” olmaktan öteye geçmez. Burada da tıpkı Bahira polemiğinde yapılan benzeri bir sahtekârlık yapılmakta. Tarihten bir delil olmamasına rağmen kurgusal bir senaryo çizilmektedir. Oysa Varaka’nın Hz. Muhammed ile buluşmasının vahiyden sonraki ilk günlerle sınırlı olduğu, çok geçmeden de öldüğü rivayet edilir. Dolayısıyla onun sistematik bir öğretici rolü üstlenmesi tarihsel olarak mümkün değildir.

“Kur’anı Medine’de Yahudiler Yazdırdı”

Abraham Geiger (1810–1874), “Was hat Mohammed aus dem Judenthume aufgenommen? (1833)” adlı çalışmasında, Kur’ân’daki birçok anlatının Yahudi kaynaklarından, özellikle Talmud ve Midraş literatüründen alındığını öne sürdü. Medine’de Yahudi kabileleri vardı, fakat Mekke’de Yahudi nüfus çok azdı. Kur’ân’ın Mekke dönemi ayetlerinde bile Yahudi kutsal anlatılarına referans vardır; bu da tüm sürecin Medine’de Yahudilerce yazıldığı iddiasıyla uyuşmaz. Kur’ân’daki kıssalar, Midraşlarla benzerlik gösterse de, birebir aynı değildir; farklı, özgün ve teolojik olarak yeni vurgular içerir. Hem maden böyle yazılmıştı neden Kur’an doğrudan Midraş geleneğini hem de ağır biçimde eleştiriyordu. Kur’an Yahudi literatürüne açık bir reddiye iken neden Yahudiler kendilerine karşı böyle bir şey yazsınlar? Dolayısıyla bu iddia da havada kaldı.

“Kur’ânı Suriye’de Süryaniler Yazdı”

Bu iddia, klasik Hristiyan polemiklerinden çok daha modern ve akademik görünen bir tezdir. Bu iddia özellikle 20. yüzyıl Alman oryantalist çevresinde ortaya çıkmıştır ve en çok da Günter Lüling (1928–2014) ile bilinir. Alphonse Mingana (1878–1937) Süryani kökenli Hristiyan bir âlim olarak benzer görüşler ileri sürdü. 2000’lerin başında Christoph Luxenberg de bu iddia ile popüler oldu.

Bu iddialar hem Batı’daki ana akım akademide hem de Müslüman araştırmacılar arasında çok eleştirildi:

Filolojik Dayanıksızlık: Lüling’in Süryanîceye dönüş yorumları çoğu zaman zorlama ve dilbilimsel olarak temelsiz bulundu.

Tarihsel Tutarsızlık: Mekke’de Süryani ilahilerinin ne şekilde dolaşımda olabileceği konusunda tarihsel kanıt yok. Arap yarımadasında Hristiyanlık vardı ama “Kur’ân’ın topyekûn Suriye’de yazıldığı” fikri tarihsel bağlamla uyuşmuyor.

Metin Şahitleri: En eski Kur’ân yazmaları (Sana’a elyazmaları, Topkapı, Tübingen mushafı vb.) Mekke-Medine kökenli bir süreçle uyumlu. Bunlar Suriye’de yazılıp oraya getirilmiş olduklarını gösterecek bir işaret taşımıyor.

Erken Müslüman Hafıza: İslâm’ın ilk muhataplarının, Kur’ân’ın Arapça orijinini defalarca vurgulamış olmaları (örneğin “Kur’ân Arapça indirildi” ayetleri) bu tezin dışına düşüyor.

Daha sonraki çalışmalar (özellikle François Déroche, Nicolai Sinai, Angelika Neuwirth gibi Kur’ân filolojisi uzmanları) Kur’ân’ın Arapça oluşum sürecini tarihsel-filolojik olarak ortaya koymuş ve Lüling’in iddialarının çöp olduğunu ortaya koydu.

“Muhammed Diye Biri Hiç Yaşamadı, Kur’an Irak’ta yazıldı”

Londra Üniversitesi (SOAS) İslam Araştırmaları bölümünde çalışmış Amerikalı oryantalist John Wansbrough (1928–2002) “Hz. Muhammed tarihsel bir şahsiyet olmayabilir veya eğer yaşadıysa........

© Perspektif