Profesorica, političarka, ratna zločinka i „pokajnica“

Mi smo sad dovedeni u stanje koje je u biologiji poznato pod sporulacijom… Mi sada dalje za neko vrijeme ne možemo da živimo kao biljka pšenica, nego kao sjeme pšenice. Kod te sjemenke sve su funkcije, one nisu uništene nego su svedene na jedan određeni minimum, ali ako ta sjemenka dođe u povoljne uslove, ako je u vlažnu zemlju bacite ona ponikne, ta sjemenka da može da nikne i da živi kao biljka, ona mora u sebi imati najkvalitetnije supstance. Ja mislim da tu kvalitetnu supstancu mi imamo i da je moramo dobro da čuvamo, jer ako ta sjemenka izađe, onda ta semenka nikada neće proklijati.1

Biljana Plavšić rođena je 7. jula 1930. godine u Tuzli u uglednoj trgovačkoj porodici (otac Svetislav, majka Živana). Njezin otac, po zanimanju biolog, radio je u Odjeljenju za prirodne nauke Zemaljskog muzeja u Sarajevu, ali je tokom 1948. godine premješten u gimnaziju, da bi po penzionisanju umro (11. novembra 1949. godine). Navedeno je ostavilo duboki trag na dalji životni put Biljane Plavšić, koja je kasnije za njegovu smrt optuživala novu komunističku vlast.2 Osnovnu i srednju školu Plavšić je završila u Sarajevu, a diplomirala je na zagrebačkom sveučilištu 1956. godine, kada dobija posao asistentice na Prirodno-matematičkom odsjeku Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu (UNSA). Služila se njemačkim, engleskim i ruskim jezikom. Od 1963. do 1976. bila je udana za Žarka Banjca, pravnika po struci. Magistarsku radnju pod naslovom „Anatomske karakteristike biljaka inficiranih stolburom“ branila je u junu 1964, a doktorat na temu „Uticaj virusa stolbura i virusa uvijenosti krompira na anatomsku strukturu njihovih domaćina“ tri godine kasnije, u oktobru 1967. godine. Tokom 1968. godine bila je gošća Instituta za virologiju u Pragu, dok je stipendiju Fulbrightove fondacije dobila 1971. godine, kada je devet mjeseci boravila u Sjedinjenim Američkim Državama na istraživanjima vezanim za patologiju i virologiju biljaka. Krajem 1970-ih boravila je jedno vrijeme i u Libiji. Tokom 1972. godine izabrana je za prodekanicu, a 1986. godine za dekanicu Prirodno-matematičkog fakulteta. Početkom devedesetih godina 20. stoljeća, osnivanjem novih političkih stranaka, prilazi Srpskoj demokratskoj stranci Bosne i Hercegovine (SDS) i postaje njen istaknuti član.

Politički angažman Biljane Plavšić počinje „zamrzavanjem“ radnog odnosa i obaveza na Univerzitetu, kojem se nikada nije vratila.3 Nakon višestranačkih izbora u Bosni i Hercegovini 1990. godine postala je član Predsjedništva SR Bosne i Hercegovine, predsjednica Savjeta za zaštitu ustavnog poretka Predsjedništva Bosne i Hercegovine, potom član Savjeta za nacionalnu bezbjednost u tzv. srpskoj republici Bosne i Hercegovine, član Predsjedništva tzv. Srpske republike te član proširenog ratnog predsjedništva tzv. Republike srpske. Politička karijera joj je okončana suđenjem na MKSJ zbog sudjelovanja u udruženom zločinačkom poduhvatu koji je, između ostalog, predstavljao i „napad [na] i negaciju samog čovječanstva“.4

Profesorica – „korektna, taktična i dobronamjerna“

Mom ocu je uspjelo da me još kao dijete zainteresira za prirodu i na jedan diskretan način, možda i kroz igru, zavolila sam prirodu. Možda je kasniji moj interes za biologiju bio posljedica takvog odgoja. U gimnaziji sabirala sam herbar i osobito se interesirala za botaniku.5

Naučni put Biljane Plavšić predstavljao je jedan pravolinijski razvoj koji uključuje fakultetsko obrazovanje, postdiplomski i doktorski studij, post-doktorski studij te brojne studijske boravke u svjetskim naučnim centrima. Ključnu ulogu u njenom profesionalnom usmjeravanju imao je otac koji je od sredine tridesetih godina 20. stoljeća radio kao kustos „na Državnom muzeju u Sarajevu“ a ona je, upisavši Prirodoslovno-matematički fakultet u Zagrebu 1948. godine, kao studentica na biološkom odsjeku, imala priliku raditi i stjecati znanje u laboratoriju Botaničkog instituta. Tokom studija se, smrću oca, pogoršavaju njene materijalne prilike, oboljeva, i zbog liječenja pauzira studiranje na dvije godine. Budući da nikada nije bila član Saveza komunista iznosim pretpostavku, koju zbog nedostatka izvora nije moguće sa sigurnošću potvrditi, da joj je široka mreža poznanstava njenog oca omogućila zapošljavanje na mjestu laborantice Biološkog instituta Medicinskog fakulteta UNSA.6 Od 15. marta do 31. augusta 1950. godine bila je službenica na Medicinskom fakultetu u svojstvu „stalnog honorarnog službenika sa punim radnim vremenom“, pri čemu je obavljala poslove pomoćnog asistenta u praktikumu. Fakultet je završila vrlo dobrim uspjehom u januaru 1956. godine, diplomiravši na temu „Virusni proteinski kristaloidi kakteja“. Na Filozofskom fakultetu potvrđen joj je izbor i postavljena je na mjesto asistentice na Katedri za biologiju 15. marta 1956. godine. Potom je na sjednici Fakultetske uprave održanoj 26. juna 1959. godine, nakon provedene konkursne procedure, ponovno birana za asistenticu na predmetu „Botanika“. Izdvajanjem Prirodno-matematičkog odsjeka s Filozofskog fakulteta Biljana Plavšić prelazi na Odsjek za biologiju na novoosnovanom Prirodno-matematičkom fakultetu, gdje je od 31. oktobra 1963. godine radila kao predavačica na predmetu „Botanika – morfologija biljaka“. U zvanje docenta izabrana je na sjednici Vijeća nastavnika Prirodno-matematičkog fakulteta održanoj 14. decembra 1967. godine, dok je za vanrednog profesora izabrana na sjednici održanoj 7. aprila 1973. godine. Prema Izvještaju Komisije za kadrovska pitanja, na sastanku održanom 1. juna 1979. godine razmatrana je društveno-politička aktivnost profesorice Plavšić te je zaključeno da „po svojoj ukupnoj djelatnosti, odnosu prema radu, studentima, članovima radne organizacije i svom samoupravljačkom ponašanju drugarica prof. dr. Biljana Plavšić je moralno-politički podobna za poziv univerzitetskog nastavnika“. Na sjednici Vijeća odsjeka za biologiju održanoj 13. juna 1979. godine profesorica Plavšić unaprijeđena je u zvanje redovnog profesora.

Tokom osamdesetih godina bila je intenzivno i vrlo uspješno angažirana u nastavno-naučnom i društvenom radu, izvodila je nastavu iz više disciplina na dodiplomskom i postdiplomskom studiju, objavila je veći broj naučnih radova, rukovodila nizom projekata i učestvovala na brojnim naučnim kongresima. Do kraja osamdesetih godina 20. stoljeća afirmirala se kao jedna od vodećih naučnica na polju infekcije i patologije biljaka u svijetu. Dobitnica je Nagrade za nauku „Veselin Masleša“ te Plakete Univerziteta u Sarajevu. Za rad o mikoplazmatskoj infekciji biljaka i mogućnostima suzbijanja ove bolesti hemoterapeutskim metodama, koji je objavljen u jednoj monografiji,7 dobila je nagradu Fonda Stake i Ljubiše Glišić, koja se dodjeljivala jugoslavenskim autorima iz oblasti fitofiziologije i fitocitologije. Izuzetan je bio njen doprinos u procesu osnivanja Društva za elektronsku mikroskopiju, koje je osnovano u decembru 1986. godine, kao i u organizaciji Kolokvijuma za elektronsku mikroskopiju u ANUBiH tokom oktobra 1987. godine. Sudjelovala je i u organizaciji Šestog jugoslavenskog simpozija za elektronsku mikroskopiju, koji je održan u junu 1989. godine te općenito bila „i društveno veoma angažovana na PMF-u, a i šire“. Bila je član Predsjedništva Saveza udruženja univerzitetskih nastavnika i drugih naučnih radnika Bosne i Hercegovine, Predsjednik Sekcije za nauku SSRN BiH, Predsjednik Odbora za upravnu oblast nauke Komiteta za obrazovanje, nauku, kulturu i fizičku kulturu, Predsjednik Saveza društava za elektronsku mikroskopiju Jugoslavije, član stručne komisije Odbora za nagradu AVNOJ-a te dekan Prirodno-matematičkog fakulteta.

Ja sam se za ovo opredelila jer sam kao naučni radnik bila svesna opasne situacije u kojoj se nalazimo.8

Do osnivanja Srpske demokratske stranke u julu 1990. godine Plavšić se nije bavila politikom te nije ni sudjelovala u aktivnostima samog stranačkog osnivanja. Prema vlastitim riječima bila je pobožna, religijski aktivna, slavila je vjerske i nacionalne praznike, ali „politički nezainteresirana“, apolitična i u SDS je pristupila iz „antikomunističkih pobuda“. Ipak, bila je zainteresirana za „moral društva“ u kojem je živjela, za odnose među narodima u Jugoslaviji kao „otadžbini“, kao i za dešavanja među srpskim narodom „jer njegovu muku i tragediju iz nedavne prošlosti dobro pamtim i još me boli“.9

Njena percepcija politike i društva bila je zaokupljena problematiziranjem srpskog nacionalnog pitanja i odnosima Srba s Drugima u Bosni i Hercegovini, što je bilo usko povezano s krizom jugoslovenskog društva i države od početka 1980-ih. Smatrala je da će „demokratija rešiti međunacionalne ali i druge probleme“ u državi te da će biti moguće srušiti „režim“ bez da se sruši država – Jugoslavija, no „stvarnost je bila sasvim drugačija“. Iz njene perspektive Jugoslaviju su srušili „Drugi“, nacionalno neosviješteni, oni koji su „krajem dvadesetog veka sanjali o svojim malim državicama, posebno oni koji su pripadali veštački stvorenim nacijama u toku zadnjih decenija dvadesetog veka“.

U Memoarima, nastalim nakon krvavih ratova i raspada Jugoslavije, Plavšić je bilo bitno naglasiti da je odgojena kao nacionalno (samo)svjesna, da je nacionalnu afirmaciju Muslimana doživjela kao neku vrstu njihovog odvajanja i otuđenja te da je osjećala otpor prema identitetskom konstruktu bošnjaštva kao nečem vještačkom: „Ostao mi je u sećanju jedan događaj iz škole. Pitala je profesorica, zbog nekih formulara koje je trebalo popuniti, kojoj naciji pripadamo. Bilo mi je žao moje drugarice Mine jer je to bio problem za nju i rekla je da mora pitati mamu i tatu. I nije samo ona bila u pitanju. A ja sam to, koje sam nacije, uvek znala ne pitajući roditelje, kao što znam svoje ime i prezime… Kada je proglašena Muslimanska nacija na jednom od plenuma CK SK BiH, mislila sam: sada više neće biti zabuna. Ako smatraju da su toliko različiti od nas, neka im bude. Sve je, prema mom tadašnjem shvatanju, bolje, nego da se desi da neko ne zna kojoj naciji pripada, kao što se desilo mojoj drugarici Mini i neka joj niko to pravo ne oduzima. Ali neka isti ti kojima Mina pripada, ne traže od mene da pripadam novoj naciji Bošnjaka i da se odričem svoje narodnosti koja za mene postoji od pamtiveka.“

Široj javnosti Biljana Plavšić postala je poznata tokom političke predizborne kampanje za izbore koji su se održali 18. novembra 1990. godine, a na kojima su birani odbornici u skupštinama opština, poslanici u Vijeću građana i Vijeću opština Skupštine SR Bosne i Hercegovine te članovi Predsjedništva Bosne i Hercegovine. Iako je bila pozvana da pristupi jednom nenacionalnom političkom akteru, Udruženju za jugoslovensku demokratsku inicijativu (UJDI), koje je nastojalo demokratizirati politički aparat i uvesti višestranačje i parlamentarizam u jugoslavensku državnu zajednicu,10 Plavšić je ipak pristupila jednonacionalnoj političkoj organizaciji – „stranci srpskog naroda“,11 koja se načelno isto tako imala boriti za parlamentarnu i demokratsku Jugoslaviju. U stranku je ušla početkom 90-ih godina na poziv Nikole Koljevića, profesora na Filozofskom fakultetu sarajevskog univerziteta, budući da je smatrala kako „nije preporučljivo biti usamljen u borbi za dobro i da za to treba odabrati pravo vreme.”

Okidač za njezin ulazak u SDS bilo je političko djelovanje Jovana Raškovića u Kninskoj Krajini, karizmatičnog vođe i osnivača Srpske demokratske stranke u Hrvatskoj,12 koji je imao ogroman utjecaj na pokretanje „srpske misli i Srba“, odnosno osnivanje SDS-a u Bosni i Hercegovini. Rašković je Srbe smatrao posebnim narodom koji je „od boja na Kosovu do danas“ bio izložen stradanju, raseljavanju, lišavanju identiteta, vjerskog i nacionalnog, uništavanju i nepravdi koju je krajem 20. stoljeća valjalo ispravljati.13

Kandidati Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine za članove Predsjedništva 1990. godine bili su Biljana Plavšić i Nikola Koljević. U njihovim biografijama kojima su predstavljeni članstvu stranke, u listu Srpske demokratske stranke Javnost, uz porijeklo kandidata, harmonične obiteljske odnose, važne društvene funkcije, posvećenost nauci – isticano je i nepripadanje socijalističkom političkom establišmentu.14 Prema Plavšićevoj, nacionalni program Srpske demokratske stranke imao je dva cilja. Prvi je bio da srpskom narodu u Bosni i Hercegovini obezbijedi „nesumljivu egzistencijalnu sigurnost i nacionalni i kulturni identitet“, a drugi je bio da obezbijedi „sveobuhvatni civilizacijski prosperitet Srba u ovoj republici“. Prema njoj je Srpska demokratska stranka trebala da „okupi sve Srbe na teritoriji BiH i da bude autentični predstavnik i zastupnik pravednih nacionalnih interesa srpskog naroda“. Plavšić je smatrala da ideologiju „bratstva-jedinstva“ treba ukinuti te da religije trebaju zauzeti „svoje mesto koje im pripada“, a za ideal u međunacionalnim odnosima smatrala je razdoblje tridesetih godina 20. stoljeća, zapravo – razdoblje vlastitog djetinjstva, na koje se često referira(la).

„Okupljanje“ srpskog naroda je, nakon obnavljačke skupštine Srpskog kulturnog i prosvjetnog društva Prosvjeta održane na Vidovdan 28. juna 1990. godine, nastavljeno formiranjem Srpskog nacionalnog vijeća 13. oktobra 1990. godine. Zadatak ovog stranačkog tijela bio je da obezbijedi i upravlja građanskom i nacionalnom ravnopravnošću i slobodom „građana srpske nacionalnosti“. Na Svesrpskom saboru Bosne i Hercegovine održanom toga dana u Banja Luci u uvodnim je govorima bilo naglašeno da konfederalno uređenje Jugoslavije ide u pravcu razbijanja države te je jasno istaknuto kako Bosna i Hercegovina ima biti dio Jugoslavije.15

Nedugo zatim, krajem oktobra 1990. godine, u intervjuu za Javnost Plavšić je izjavila da je od djetinjstva bila svjesna pripadnosti srpskom narodu, ali i da ju je „vređao dosadašnji zvanični stav prema nacijama“ i manipulacije nacionalnim osjećanjem koje su rađene od završetka Drugog svjetskog rata do 1990. godine, pri čemu je, prema njenom tumačenju, nacije trebalo međusobno zavaditi „kako bi se lakše vladalo“. Istaknula je ulogu žrtve svoga oca koji se kao „predratni doktor nauka, izuzetno obrazovan čovek“ nakon oslobođenja od fašizma 1945. godine nije slagao s komunističkim vlastima te je, odbivši da „se pretplati i nosi Borbu“, bio degradiran u predavača na večernjoj školi. U njenom osvrtu na ovo razdoblje u prvom je planu bilo tumačenje međunacionalnih i međuvjerskih odnosa u Bosni i Hercegovini koje je odgovaralo odnosima u komunitarističkim zajednicama,16 potom želja da se desekularizira društvo, kao i da se revitalizira religioznost, koja je, prema njoj, bila sputavana, izrugivana i zabranjivana.17 Smatrala je kako u Jugoslaviji nisu bili uspješno riješeni „međunacionalni problemi“, ali je i istakla da je potrebno sve učiniti kako bi njena otadžbina i sama ideja Jugoslavije, u kojoj su se gajile „visoke vrednosti demokratije“, ostala te da „vredi se potruditi za nju“.

Objavljivanjem Deklaracije o položaju srpskog naroda18 17. novembra 1990. godine postalo je jasno da će se SDS proizvoljnim tumačenjem prava na samoopredjeljenje naroda nastojati boriti za održavanje cjelovitosti i samobitnosti srpskog naroda, koje će ići nauštrb bosanskohercegovačkog međunarodnog polititičkog subjektiviteta. Naime, načelo samoodređenja naroda, ugrađeno i u jugoslavenski ustav, a proklamirano u Dekretu o miru ruske sovjetske vlade u decembru 1917. godine,19 bilo je usmjereno protiv struktura multinacionalnih i dinastički legitimiranih monarhija Europe, pri čemu se nakon Prvog svjetskog rata ovo načelo različito poimalo u engleskoj i američkoj političkoj teoriji u odnosu na teorije kakve je uspostavila tradicija srednje i istočne Europe. Na zapadu je samoodređenje poimano kao načelo samouprave, pravo stanovništva da uspostavi vlastite institucije i da bira vladu, dok je s druge strane kontinentalna tradicija pod ovim načelom „razumijevala pravo jedne nacionalnosti da se konstituira neovisno o drugim nacijama“, odnosno pravo na nacionalno samoodređenje prema kojima se države formiraju na etničkoj osnovi.20 Dakle, početkom devedesetih godina 20. stoljeća srpska politička elita okupljena oko Srpske demokratske stranke je, uz pokretanje pitanja budućeg ustavnopravnog uređenja Bosne i Hercegovine, otvorila i „srpsko pitanje“ pozivajući se na ustavno pravo nacionalnog samoodređenja, čime se osporavao ravnopravan položaj Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine s ostalim jugoslavenskim republikama i njena državnost te je od zagovornika ove ideje često dolazilo i do problematiziranja muslimanskog nacionalnog identiteta.

Plavšić u politiku ulazi kako bi sudjelovala u „razbijanju komunizma i samoupravnog socijalizma“ te je čvrsto odlučila da će tokom predizborne kampanje u agitaciji protiv dotadašnjeg državno-pravnog uređenja „ići u narod, razgovarati sa ljudima, tumačiti im i istinom ići posred čela“. Za ovakav posao bila je idealan kandidat, prema vlastitim riječima, uzoritog pedigrea, pravoslavna vjernica, Srpkinja, a budući da nije bila član partije, smatrala je kako je mogla vrlo brzo steći povjerenje srpskog naroda i glasačkog tijela.

Biljana Plavšić je u Jovanu Raškoviću vidjela političkog istomišljenika, srodnu osobu s kojom se mogla u potpunosti poistovjetiti, dok je u njegovom djelovanju osjetila „čestitost, srpstvo i demokratiju“ – kvalitete za koje se nadala da će biti prisutne i u političkoj stranci. Od 1. januara 1991. godine zasnovala je radni odnos u Predsjedništvu Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine. Prema Odluci kojom se odobrava dekanu Prirodno-matematičkog fakulteta Biljani Plavšić da zasnuje radni odnos u Predsjedništvu i pri tome bude do 10 sati sedmično angažirana kao nastavnik na predmetima za koje je birana, fakultet je imao obavezu da nakon istekamandata ili u slučaju prije njegova samog isteka primi prof. dr. Plavšić u puni radni odnos.

Po održavanju izbora, u novembru 1990. godine formirano je Predsjedništvo SR........

© Peščanik