Dünya Sağlık Örgütü resmî sitesine bugün itibariyle girdiğimizde (25.01.2026) Ülkeler (Countries) sekmesi içerisinde Amerika Birleşik Devletleri’nin yanına yıldız ile not düşüldüğünü görüyoruz. Şöyle yazıyor: 2025 yılında, DSÖ Anayasası'nın saklayıcısı olan Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri, Amerika Birleşik Devletleri'nin Dünya Sağlık Örgütü'nden çekilme niyetini bildiren ve 22 Ocak 2026 tarihini geçerli sayan bir bildirimi dağıtmıştır. Bu bildirim, DSÖ'nün yönetim organları tarafından değerlendirilme aşamasındadır. DSÖ bağlamında Amerika Birleşik Devletleri'ne yapılan atıflar, ulusal bayrağının veya ambleminin herhangi bir şekilde gösterilmesi de dahil olmak üzere, DSÖ'nün yönetim organları tarafından yapılacak bu değerlendirmeye tabi ve bu değerlendirmeye halel getirmeyecek şekilde anlaşılmalıdır (1).

Bugünkü yazımızda geçmişe dönüp bakalım ki bugünü anlayalım. Dünya Sağlık Örgütü’nün kısa tarihini değerlendirelim. Gelecek yazımızda ABD’nin neden DSÖ’den ayrıldığına dair değerlendirmede bulunacağız.

Dünya Sağlık Örgütü kısa tarihi Lancet’te 2002 yılında yayımlanmıştı. İlk 50 yılında DSÖ’nün kuruluş amacı ve başarıları şöyle özetlenebilir: İkinci Dünya Savaşı sonrası Birleşmiş Milletlerin kurulmasının ardından,1945'te BM San Francisco Konferansı'nda yeni sağlık örgütü kurulması kararı çıktı; 1946-1948 arasında hazırlıklar tamamlanıp 1948'de Dünya Sağlık Örgütü resmen kuruldu.

Uluslararası Sağlık Örgütlerinin Öncüleri:

Pan Amerikan Sağlık Örgütü (PAHO): 1902 yılında kurulan Uluslararası Sağlık Bürosu, PAHO'nun öncüsüdür ve dünyanın en eski uluslararası sağlık kuruluşudur.

L’Office International d’Hygiene Publique: 1907'de kurulan bu örgüt, Avrupa'da salgın hastalıkların kontrolü için önemli çalışmalar yapmış ve uluslararası sağlık iş birliğine öncülük etmiştir.

Milletler Cemiyeti Sağlık Örgütü: 1919'da kurulan bu örgüt ve 1851'den itibaren düzenlenen Uluslararası Sağlık Konferansları, sağlık standartlarının gelişimine katkı sağlamıştır.

DSÖ Anayasası 1948 yılında yeterli sayıda ülke tarafından imzalanarak yürürlüğe girdi ve Pan Amerikan Sağlık Örgütü DSÖ’nün altı bölgesel organizasyonundan biri oldu. Dünya Sağlık Örgütü’nün beş diğer bölgesel örgütü Afrika, Doğu Akdeniz, Avrupa, Güneydoğu Asya ve Batı Pasifik bölgelerindedir. Her biri kendi bölgesel sağlık önceliklerine odaklanarak yerel ihtiyaçlara yanıt verir.

Cenevre'de 1948'de toplanan ilk Dünya Sağlık Meclisi, sıtma, tüberküloz, cinsel hastalıklar, anne ve çocuk sağlığı, sanitasyon ve beslenme gibi öncelikli sağlık konularını belirledi.

Önemli DSÖ Faaliyetleri- Hastalık Kontrolü ve Ortadan Kaldırma:

Çiçek Hastalığının Ortadan Kaldırılması: 1958'de başlayan DSÖ liderliğindeki küresel çiçek hastalığı eradikasyon programı, 1977'de son vaka ile tamamlandı ve 1980'de rutin aşılamaya son verildi.

Kitle Kampanyaları, 1960'lar: DSÖ, frengi, verem, trahom ve cüzzam gibi hastalıklara karşı geniş çaplı kitle kampanyaları düzenleyerek hastalık kontrolünde önemli ilerlemeler sağladı.

Polio Eradikasyon Planı ve Güncel Durum: 1988'de başlatılan küresel polio eradikasyon planı, hedeflenen 2000 yılına ulaşamasa da DSÖ halen polioyu küresel ölçekte ortadan kaldırmak için çalışmalarını sürdürmektedir (Not: Kaynak 2002 tarihlidir, bugün için polio eradikasyonu sağlanmıştır.).

Aile Planlaması ve Çocuk Aşılaması Programları: DSÖ 1970'te, doğum kontrolü ve üreme sağlığı üzerine araştırma, geliştirme ve eğitim programını başlattı.

Genişletilmiş Çocuk Aşı Programı: 1974'te başlatılan program, çocukları difteri, boğmaca, tetanos, kızamık, çocuk felci ve tüberküloza karşı aşılamayı hedefledi. Aşılama hedefleri tam olarak gerçekleşmedi; erişim zorlukları ve kaynak eksikliği önemli engeller olarak devam ediyor.

Alma-Ata Deklarasyonu (Temel Sağlık Hizmetleri (TSH) Bildirgesi) ve Sağlıkta Evrensel Erişim: 1978'de kabul edilen Alma-Ata Deklarasyonu, sağlıkta eşitlik ve erişilebilirliği vurgulayarak tüm ülkelerde birinci basamak sağlık hizmetlerinin geliştirilmesini hedefledi.

Birinci basamak sağlık hizmetleri, toplum sağlığının temel taşıdır ve önleyici, tedavi edici ve rehabilite edici hizmetleri kapsar. DSÖ Alma-Ata Deklarasyonu sonrası 1981'de, 2000 yılına kadar sağlıkta evrensel erişim için kapsamlı bir strateji benimsedi ve önceliği birinci basamak sağlık hizmetlerine verdi.

DSÖ'nün Diğer Önemli Girişimleri:

Güvenli Annelik Girişimi: 1987'de başlatılan Safe Motherhood Initiative ile maternal morbidite ve mortalitenin P azaltılması hedeflenmiştir. Program halen DSÖ’nün öncelikli alanlarından biridir.

Yaşam Tarzı Hastalıkları Programları: 1990'larda kalp hastalıkları, kanser ve diyabet gibi yaşam tarzı hastalıklarına karşı sağlıklı yaşam ve tütünsüz toplumlar için küresel kampanyalar başlatılmıştır.

Çevre ve Sağlık Girişimleri: 1992 Rio Zirvesi sonrası çevresel bozulmanın sağlık üzerindeki etkilerini azaltmak amacıyla DSÖ, çevre sağlığı alanında çeşitli uluslararası inisiyatifler geliştirmiştir (2).

DSÖ ve Temel Sağlık Hizmetleri:

Özetle, 1978'de düzenlenen Alma-Ata Konferansı, DSÖ teknoloji odaklı bir yaklaşımdan, temel toplum temelli bakımı vurgulayarak TSH aracılığıyla "Herkes İçin Sağlık" taahhüdüne kaydırdı. Bu bağlamda, DSÖ, dünya çapında TSH uygulanması için hayati bir kaynak olarak toplum sağlık çalışanlarını destekledi.

Medcalf ve Nunes (2018), DSÖ’nün TSH için çabalarını inceleyerek, gelişmekte olan ülkelerde temel sağlık hizmetlerine erişim sağlamada toplum sağlık çalışanlarının kritik rolünü vurguladı, 1970'lerden beri DSÖ, toplum sağlık çalışanlarını desteklemek için stratejiler geliştirdi, onları toplulukların daha önce erişilemeyen sağlık hizmetlerine erişmesini sağlamada kilit rol olarak gördü ve 1980'lerde toplum sağlık çalışanlarını desteklemek için kullanılan görsel mesajlaşmayı analiz etti. Alma-Ata Bildirgesi'nde kullanılan temsiller, daha önce hastalık odaklı olan küresel sağlık perspektifine bir alternatif olarak hizmet etti. 1970'lerdeki toplum araştırmaları ve Mahler'in toplum temelli yaklaşımları savunması gibi önemli adımlar, yeterince hizmet alamayan bölgeleri hedefleyen bir model olarak TSH'nin ortaya çıkmasına yol açtı (Not: Halfdan T. Mahler, 1973'ten 1988'e kadar Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) Genel Direktörü olarak görev yapan Danimarkalı bir tıp doktorudur.) (3).

Lancet 2013 GH2035 raporu (Jameson vd., 2013), tütün vergisi ve evrensel sağlık kapsamı gibi hedeflenen önlemlerin uygulanması şartıyla, ölüm oranlarını orta gelirli ülkelerle aynı seviyeye düşürmek olarak tanımlanan sağlık yakınsamasının 2035 yılına kadar uygulanabilir olduğunu ileri sürmüştür. Daha sonraki bir ilerleme değerlendirmesi, beş yaş altı çocuklar ve HIV/AIDS için ölüm oranlarının, mevcut eğilimlerin devam etmesi varsayılarak, 2035 yılına kadar potansiyel olarak ulaşılabilir hedefler olduğunu göstermiştir. Ancak, anne ölümleri ve tüberkülozla ilgili hedefler geride kalmaktadır ve sırasıyla 2067 ve 2074'e kadar hedeflenen destek ve yenilikçi teknolojilere ihtiyaç duyulacaktır. Watkins vd. (2018), TSH'yi halk sağlığı, toplum bakımı, sağlık merkezleri ve temel hastaneler dahil olmak üzere temel müdahaleler için erişilebilir platformlar olarak tanımlamaktadır. Kamu tarafından finanse edilen temel evrensel sağlık kapsamı, sağlık ihtiyaçlarına öncelik verir ve nüfusa finansal koruma sağlar. Temel evrensel sağlık kapsamı modeli,........

© ngazete