İranın dəqiq demoqrafik statistikası bilinmir. Amma hamı cənublu türklərin və farsların sayca təxminən bərabər olduğunu deyir. Söyləyirlər ki, İranda 40, hətta 50 milyon türk var - dəqiq bilinmir, amma, hər halda, 30 milyondan az deyən yoxdur.

Bizim Şimal Azərbaycanındasa təxminən 10 milyon insanın olduğu bildirilir. İndi gəlin bir dərdimizə baxın! 10 milyon 30 milyonun (azı!) dərdini çəkir! Səbrli olun, fikrimi izah edəcəm. İnanın, heç yerdə belə şey yoxdur: görmüşdük ki, xalqın böyük əksəriyyəti tarixi vətənində, az hissəsisə qıraqlarda, kənarda yaşayar. Bu məntilqə bizim cənublular bizdən də əvvəl azad olmalı idi, biz onların yox, onlar bizim dərdimizi çəkməlidi ki, görək, bu biçarə10 milyonu da necə azad edək?..

Bunu giley kimi də qəbul edə bilərsiniz, istəsəniz, qınaq kimi də! Əlbəttə, quzeyli azərbaycanlıların güneylilərdən əvvəl dövlətə sahib olmasında bir az bəxt məsələsi də var: dünyada bəzi qlobal proseslər baş verməsydi, “soyuq savaş”dan sonra rus-sovet imperiyası çökməsəydi heç biz də azad olardıqmı? Odur, bunu həm də bəxtlə əlqaləndirərdik – bəli, biz quzeylilərin bir azca bəxti də gətirdi.

Amma hər şeyi tamam bəxtlə də yozmaq olmur. Dövləti elan etmək bir şeydir, saxlamaq başqa. Hələki saxlayırıq! Bəs Qarabağ? Yəni bunda da bəxtimiz gətirdi?

Yox, belə deyil! Quzey Azərbaycanı, əlbəttə ki, həm də qardaş Türkiyənin böyük dəstəyilə, Qarabağı da azad etdi, baxmayaraq, bu 30 ildə on milyonlarla soydaşımızın yaşadığı qonşu İran buna mane olmaqçün daha nələr etmədi! Dünənədək bura “Bakı respublikası” deyir, yatıb yuxuda nəsə görən kimi, hamıımızı “molla testi”ndən keçirməyə çalışırdılar...

Qərəz, ya bəxtdən, ya da qeyri səbəbdən, amma biz günyeli qaqdaşlarımızdan bir az qabağa düşdük və dövlətimizi qurduq. Bütün hallarda, kiçik də olsa, gənc də sayılsa, dövlət dövlətdir və onun verdiyi üstünlüklərdən, imkanlardan cənublu qardaşlarımıza da dəstək üçün istifadə etməliyik.

Məsələnin başqa ağrılı məqamları da var. Bundan da əvvəl, elə indi də İranla bağlı yazılanları çox diqqətlə oxumağa, dinləməyə çalışırıq. Bilirsiniz, siyasət adamı əksər hallarda “lazım olan”ın yox, “mümkün olan”ın ardınca getməli olur.

İran məsələsi də belədir. Hamı daha çox Cənubun azad olmasından danışır. Olsun! Amma bir neçə ciddi nüans var burada. Dünyanın daha böyük analitikləri bir şeyi təhlil edəndə mümkün risklərlə bahəm, həm də mümkün ssenariləri də araşdırmağa çalışırlar.

Cənubun azad olmasına gəldikdə, birincisi, bu haqda nədənsə ölkənin içində olan insanlar yox, daha çox çölündükülər danışır, amma sabah məsələni Avropadakı və ya Amerikadakı beş-on dissident yox, İranın içində olan insanlar həll edəcək – odur, onlardan da soruşmaq lazımdı.

Üstəlik, hətta ötən dəfələrdə də yazmışdıq ki, az qala, “məşrutə hərəkatı”ndan bu yana (tarixçilər yazır!) heç vaxt Cənubun İrandan ayrılması ciddi şəkildə ortaya qoyulmayıbdır, hətta Pişəvəri də Cənuba İranın daxilində muxtariyyat verilməsinə də nəinki razı idi, hətta çalışırdı. Ən azı ona görə ki, Arximedin çox məşhur kəlamı var: mənə istinad nöqtəsi verin Yeri çevirim! Bəli, siyasətçi üçün də daim bir “tutacaq” lazım gəlir-növbəti mərhələlər, həmlələr üçün, hər şeyi birdən həll etmək olmur axı.

İkincisi, nə keçmişdə, nə də indi, nəinki böyük dövlətlər, heç qardaş Türkiyə də İranın parçalanmasını istəmir: bəlkə gələcəkdə fikir, mövqe dəyişəcəkdir, amma hələ belə şey hiss olunmur.

Üçüncüsü, hətta ən mühümü budur ki, İranın bir milyon altı yüz min kvadrat kilometrdən çox ərazisi var. Hamı deyir ki, farslarla türklərin sayı təxminən eynidir. Amma hamı Cənub, ya Güney Azərbaycanı deyəndə uzağı, 300000 -350000 kvadrat kilometri nəzərdə tutur! Niyə görə? Niyə görə farslara bir milyon kvadrat kilometrdən də çox, sayca onlara bərabər olan cənulu-güneyli türklərəsə, vur-tut, bir neçə yüz min kvadrat kilometr ərazi düşməlidir? Şimallı-Cənublu hipotetik Azərbaycanın ərazisi heç 400000 kv. km. nəzərdə tutulmur! Bunun daha nəyi “böyük Azərbaycan” oldu?..

Dördüncüsü, hamınız tarixi bəlkə məndən də yaxşı bilirsiniz: az qala, 20-ci əsrin ortalarına qədər İranı türklər idarə edib! İndinin özündə də ölkədə iki ən böyük postu cənublu türklər tutur, zira, nə edəsən ki, həm qafalarında, həm də qəlblərində-ürəklərində ciddi qüsurlar var...

Azı son altı yüz ildə İrana hərbi-siyasi tarixi yaşadan türklər olub–Şah İsmayıldan, Nadirdən tutmuş üzü bu yana! Hətta yazılarnlara görə, adı bədnam Qacarlar belə Sovetin vaxtında təqdim edildiyi kimi olmayıblar!

Əlbəttə, tamam düzünü - dürüstünü peşəkar tarixçilər bilir, amma onlar da hələ də hətta Şah İsmayıl, Səfəvilər haqqında, eləcə Nadirlər, Qacarlar haqqında əsasən Sovet vaxtı yazılanları başlarının altına qoyub mürgüləməklə məşğuldurlar. Məsələn, hətta Şah İsmayıl haqqında müfəssəl, fundamental monoqrafiya varmı? Halbuki adam ciddi mənada türkün-türkçülüyün böyük bir qanadı deməkdir: bəli, türklər deyilən sistemdə Türkiyə-Osmanlı, Mərkəzi Asiya-Türküstan alt-sistemləri kimi Azərbaycan–İran türk alt sistemi də var və bunun bütün mənalarda lideri Şah İsmayıl olub: həm padşah-sərkərdə, həm ruhani lider, həm də böyük intellektual adam kimi - əlbəttə, öz dövrü üçün...

Şah İsmayıl haqqında nəsə deyəndə çoxu iki çox mühüm detalı nəzərə almır. Birincisi, adam 16-cı (səhv etmirəmsə!) əsrdə yaşayan hökmdar olub! Durub ondan dissidentlik-demokratlıq tələb edəsi deyilik ki! İndi nə edək, deyək ki, nə bilim, 14-15-ci əsrdə yaşayan Əmir Teymur niyə bu qədər qəddar idi, demokrat deyildi? Adam Şah olub, amma o qədər ləyaqətli hökmdar olub ki, şah nəslindən olmadığına görə axıradək özünə “əmir” deyibdir və elə həqiqətən bu ada layiq, Dünyanın Əmiri olubdur! Belə şeyləri, yəni demokratiyanı, ya insan haqlarını Əmir Teymurdan yox, indikilərdən, məsələn, Özbəkistanln indiki lideri Şövkət Mirziyoyevdən, Osmanlı hökmdarı Sultan Məhəmməd Fatehdən yox, prezident Ərdoğandan soruşmaq, tələb etmək olar və hətta lazımdır da –indi şahların dövranı deyil axı! Ən çox monarxiyaların olduğu və bu gün də simvolik olaraq qaldığı Avropada insanlar şahzadə Pəhləviyə tribuna vermədilər ki, düzgün başa düşülməz, deyərlər ki, bəs avropalılar İrana monarxiyanı qaytarmaq istəyir!..

İkincisi, hamının dilinə düşübdür ki, ay Şah İsmayıl şiəliyi yaratdı, türkləri parçaladı və s.! Qardaşlar, bu, qaldı keçmişdə, indi 21-ci əsrdə durub şiə-sünni söhbəti aparmayacağıq ki! Görün, xristianlığın özü 15-16-cı əsrdən bu yana nə qədər dəyişib! Heç onu demirəm ki, xristianlığın özündə nə qədər fərqli təriqətlər var, katoliklərlə pravoslavlar hələ də müəyyən edə bilmirlər ki, “müqəddəs ruh” Atadan (Tanrı özü), yoxsa Oğuldan (İsa peyğəmbər!) gəlir? İranlı mollalardan fərqli, sivil 21-ci əsr insanı burada nə deyərdi? Etiqad azadlığı olmalıdır, kim nəyə inanır, ya inanmır, öz işidir, bir korrektəylə ki, bizim hamımızın azadlığı digərinin azadlığı başlayan yerdə bitir! Başqa neyləyə bilərik? İranlı mollalardan fərqli, 21-ci əsr ruhaniləri insanları ən azı öz dinləri çərçivəsində birliyə, həmrəyliyə və dözümlülüyə çağırırlar. İllər əvvəl də dəfələrlə sıravi müsəlman kimi daim yazırdıq ki, iranlı ayətullaların islamçün edə biləcəyi ən böyük iş islamın-dinin adını çəkməmək olardı! Yoxsa “şiə qövsü” belə gəldi, “süni qövsü “ora getdi! Bir şey təsəlli verir ki, bu gündə tək biz deyilik – Rusiya da, Ukrayna da nəinki xristian, hər ikisi hətta əsasən pravoslavdır, amma gözünə girsin Putinin pravoslavlıq da, xristianlıq da...

O ki qaldı bir daha Şah İsmayıla, onu öz dövlətçilik bayrağmız etməliyik, bu, başqa şey üçün deyil, dövlətçilik müəyyən köklərə söykənməyəndə heç də dayanıqlı olmur. 100 il bundan sonra da qardaş Türkiyə osmançılığa, Osmanlıya söykənəcək, bunlar onun təməli, fundamentidir! Asiya türkləri daha çox Əmir Teymura, bəzisi hətta Çingiz xana meyl edir. İndi də bəzən türkiyəli qardaşlarımıza osmanlılar, Mərkəzi Asiya–Türküstan türklərinə hərdən teymurilər söyləyirlər, bizə də vaxtında daha çox qızılbaşlar deyilibdir! Şah İsmayıl, Səfəvilər daha çox qüdrətli dövlətin və millətin, Səttarxan, Xiyabani, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, hətta Pişəvərisə azadlığın–demokratiyanın, hətta müasirliyin simvoludur – xüsusən də Məhəmməd Əmin...

Qərəz, bu qeyri-müəyyən günlərdə hamı daha çox İranla, Cənubla, cənublarla bağlı düşünür. Əlbəttə, bütün bunlar son bir-iki ayda yaranmayıb, bu yolda canından keçən, nə qədər məhrumiyyətlər yaşayan insanlar olub. Ona görə bütün fikirlər, mövqelər diqqətəlayiqdir.

Bəlkə də hətta yaxın vaxtlarda hansısa tamam yeni ssenarilər yaranacaqdır, fərqli variantlar diqqətə gələcəkdir. Heç bir fikir doqma deyil, ehkam sayılmır, həyat özü çox şeylərə korrektələr edir. Amma hər gün bir fikrə düşmək də yaxşı şey deyil, xüsusən də tarix, milli kimlik və milli kök məsələlərində...

İndiki böyük marağın bir səbəbi də budur ki, hal-hazırda, həqiqətən də nəsə ola bilər. Amma həm də təskinlik üçün deyirik ki, hətta bu gün də olmasa, sabah mütləq olacaqdır, bu yol axır harasa aparmalıdır, çünki problem varsa, mütləq həllini tapmalıdır - gec, ya tez, bizli, ya bizsiz...

© Müsavat