XX əsrin əvvəlləri Cənubi Qafqaz tarixində ən taleyüklü dövrlərdən biri idi. Rusiya imperiyasının süqutu, bolşevik hakimiyyətinin qurulması və yeni dövlətlərin meydana çıxması regionun siyasi xəritəsini kökündən dəyişdirdi. Bu dövrdə qəbul edilən qərarlar yalnız həmin illərin deyil, sonrakı onilliklərin də geopolitik reallığını müəyyən etdi.

Cənubi Qafqazın bugünkü xəritəsinə baxdıqda aydın olur ki, bu xəritə təkcə coğrafi və etnik amillərin nəticəsi deyil. O, böyük güclərin siyasi hesablamalarının, diplomatik mübarizələrin və strateji qərarların məhsuludur. Naxçıvanın taleyi də məhz belə bir mürəkkəb geopolitik prosesin nəticəsində formalaşdı.

Zəngəzur qərarı və qırılan coğrafi bağ

1920-ci illərin əvvəllərində sovet hakimiyyəti Cənubi Qafqazda sərhədləri yenidən müəyyən etməyə başladı. Bu prosesdə qəbul edilən ən mühüm qərarlardan biri Zəngəzur bölgəsinin Ermənistana verilməsi oldu.

Bu qərarın nəticələri son dərəcə ciddi idi. Türkiyə ilə Azərbaycan arasında mövcud olan birbaşa quru əlaqəsi kəsildi. Naxçıvan Azərbaycanın əsas hissəsindən ayrı düşdü. Beləliklə, regionun geopolitik xəritəsində yeni bir reallıq yarandı.

Bir çox tarixçi hesab edir ki, bu qərar sovet rəhbərliyinin regionda siyasi balans yaratmaq siyasətinin nəticəsi idi. Lakin eyni zamanda bu qərar Türkiyə ilə Azərbaycan arasında birbaşa əlaqənin qırılması demək idi və bu da gələcək geopolitik proseslərə ciddi təsir göstərdi.

Qarabağ məsələsi: bir gecədə dəyişən qərar

1921-ci ilin iyul ayında Qafqazın sərhəd məsələləri Bolşevik Partiyasının Qafqaz Bürosunun iclaslarında müzakirə olunurdu. Bu qurum sovet hakimiyyətinin Qafqaz siyasətini müəyyən edən əsas siyasi mərkəz idi.

1921-ci il iyulun 4-də keçirilən iclasda ilkin qərar Dağlıq Qarabağın Ermənistana verilməsi istiqamətində qəbul edildi. Lakin bu qərar böyük mübahisələr doğurdu və ertəsi gün məsələ yenidən müzakirəyə çıxarıldı.

1921-ci il iyulun 5-də qəbul edilən yeni qərara görə Dağlıq Qarabağ Azərbaycanın tərkibində saxlanmalı və ona geniş muxtariyyət verilməli idi. Bu qərar sonradan Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin yaradılmasına gətirib çıxardı.

Həmin iclaslarda sovet rəhbərliyinin bir sıra mühüm fiqurları........

© Müsavat