menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

BİLGİ SAHİBİ OLMAK İLE BİLİNÇ SAHİBİ OLMAK ARASINDAKİ FARK

74 0
01.10.2026

BİLGİ SAHİBİ OLMAK İLE BİLİNÇ SAHİBİ OLMAK ARASINDAKİ FARK

İnsan çok şey bilebilir fakat bildiği şeylerin insanı olmayabilir. Kur’an okuyabilir fakat karşılaştığı hadiseleri Kur’an’ın ölçüsüyle değerlendirmeyebilir. Allah’ın hüküm sahibi olduğunu söyleyebilir fakat hayatının kritik kararlarında başka ölçüleri belirleyici hâle getirebilir. Helali ve haramı öğrenebilir fakat menfaatiyle hüküm karşı karşıya geldiğinde bildiğini geri plana çekebilir. Peygamberlerin hayatlarını ayrıntılarıyla anlatabilir fakat onların neye karşı çıktığını, neyi değiştirmek için mücadele ettiğini kendi çağında fark edemeyebilir. İşte İslami bilgi sahibi olmak ile İslami bilinç sahibi olmak arasındaki temel ayrım burada başlar. Bilgi, hakikatin zihinde bulunmasıdır; bilinç ise o hakikatin insanın bakışını, tercihini, tavrını ve hayatını belirlemesidir. Bilgi insana “Bu nedir?” sorusunun cevabını verir; bilinç ise “Bunun karşısında benim konumum nedir?” sorusunu sordurur. Bu sebeple mesele yalnızca ne kadar bildiğimiz değil, bildiklerimizin bizi ne kadar değiştirdiğidir.

Kur’an insanı yalnızca bilgi edinmeye çağırmaz; bildiğinin farkında olarak yaşamaya, düşünmeye, akletmeye ve hakikat karşısında tavır almaya çağırır. “Ey iman edenler! Allah’tan sakının ve herkes yarın için ne hazırladığına baksın.” (Haşr, 59/18) buyruğu, insanın kendi hayatına dışarıdan bakabilmesini ister. Bilinç tam da burada ortaya çıkar: İnsan yalnızca yaşamaz; nasıl yaşadığını da görür. Yalnızca tercih yapmaz; tercihinin hangi ölçüden doğduğunu sorgular. Yalnızca konuşmaz; sözünün kime ve neye hizmet ettiğini düşünür. Yalnızca Müslüman olduğunu söylemez; hayatının gerçekten kimin hükmüne göre şekillendiğine bakar.

BİLGİ ZİHNİ DOLDURUR, BİLİNÇ İNSANIN YÖNÜNÜ BELİRLER

Bir insan faizin haram olduğunu bilmektedir. Bu bilgidir. Fakat kazanç imkânı karşısına çıktığında “Herkes böyle yapıyor.” diyerek kendi davranışını meşrulaştırmaması bilinçtir. Bir insan gıybetin haram olduğunu bilir. Fakat sevmediği birisi hakkında konuşulurken dilini tutması, hatta sevmediği kişinin hakkını koruması bilinçtir. Adaletin İslam’ın emri olduğunu bilmek bilgidir; kendi yakını haksız olduğunda onun karşısında, sevmediği kişi haklı olduğunda onun yanında durabilmek bilinçtir. İsrafın yanlış olduğunu bilmek bilgidir; insanların tüketim yarışı içerisinde yaşadığı bir zamanda ihtiyacı ile arzusunu birbirinden ayırabilmek bilinçtir.

Bu nedenle bilinç, bilginin hayata geçirilmiş hâlinden de daha geniştir. Çünkü bilinç yalnızca “uygulamak” değildir; görme biçimidir. Bilinç sahibi insan bir olay meydana geldiğinde yalnızca “Bana ne kazandırır?” diye düşünmez; “Allah’ın ölçüsünde bunun karşılığı nedir?” diye de sorar. Çevresinin alkışını, çoğunluğun tercihini veya çağın normal kabul ettiğini hakikatin ölçüsü hâline getirmez.

Kur’an şöyle bildirir: “Eğer yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan seni Allah’ın yolundan saptırırlar.” (En‘âm, 6/116)

Bu ayet bilinç açısından son derece önemlidir. Çünkü insanın en güçlü zaaflarından biri, çok yapılan şeyi doğru zannetmesidir. Bilgi sahibi kişi çoğunluğun yanılabileceğini teorik olarak bilir; bilinç sahibi kişi ise çoğunluğun baskısı altında kaldığında da bu hakikati hatırlar.

İSLAMİ BİLGİ İLE İSLAMİ BİLİNÇ ARASINDAKİ MESAFE

İslami bilgi sahibi bir insan Allah’ın bir olduğunu bilir. İslami bilinç sahibi insan ise bu hakikatin hayat üzerindeki sonucunu kavrar. Allah’ı tek ilah kabul etmek, yalnızca başka bir yaratıcı olmadığına inanmak değildir. İlah; kendisine kulluk edilen, nihai bağlılığın yöneltildiği, hükmüne teslim olunan varlıktır. Bu nedenle tevhidi bilinç, insanın camide söylediği ile çarşıda yaptığı, duasında kabul ettiği ile siyaset, ekonomi, aile ve sosyal ilişkilerinde esas aldığı ölçü arasında bağ kurmasını gerektirir.

Kur’an’ın şu buyruğu meseleyi özünden yakalar: “De ki: Şüphesiz benim namazım, ibadetlerim, hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi Allah içindir.” (En‘âm, 6/162)

Dikkat edilirse ayet yalnızca namazı Allah’a tahsis etmemektedir; hayatı ve ölümü de aynı bütünlüğün içine almaktadır. Tevhidi bilinç tam olarak parçalanmamış bir hayat bilincidir. Allah’ı ibadetin Rabbi kabul edip hayatın geri kalanını başka değerlerin mutlak belirleyiciliğine bırakmak, bilginin henüz bütün bir bilince dönüşmediğini gösterir.

Bunun gündelik hayatta karşılığı çok açıktır. Bir tüccar İslam ahlakına dair onlarca kitap okuyabilir; fakat müşterinin bilgisizliğinden yararlanıyorsa bilgi davranışa hükmedememiştir. Bir baba çocuklarına İslam hakkında uzun uzun konuşabilir; fakat evinde adaletsiz, kırıcı ve merhametsiz davranıyorsa çocuk onun bilgisinden önce yaşantısındaki çelişkiyi görecektir. Bir insan saatlerce dini meseleleri tartışabilir; fakat küçük bir eleştiride öfkesine yeniliyor, haklı çıkmayı hakikati bulmaktan daha fazla önemsiyorsa, bildikleri henüz nefsinin yönetimine nüfuz etmemiş demektir.

Bilinç........

© Mir'at Haber