İslam düşünce atlasını belirleyen kırılmalar, çoğu zaman siyasi çalkantılardan değil, sosyal tartışmalar, kopuşlar ve yeni yüzleşmelerden doğmuştur. Bugün İslam dünyasında yaşanan fikri sertleşme ve yozlaşmanın, ahlaki daralmanın ve toplumsal çözülmenin izini sürdüğümüzde karşımıza çıkan en önemli kayıplardan biri de Maveraünnehir’den kopuşumuz; bilhassa bu ekolle kurduğumuz ilişkinin zayıflaması, hatta büyük ölçüde kaybolmasıdır. Bu kopuş yalnızca bir coğrafyadan uzaklaşma değil; aynı zamanda bir düşünme biçimini, bir ahlak tasavvurunu ve insan merkezli bir inanç anlayışını terk ediştir.

Maveraünnehir, Ceyhun (Amu Derya) ile Seyhun (Sir Derya) nehirleri arasında kalan geniş coğrafyayı tanımlamak için kullanılan “iki nehir arası” anlamındaki ifadedir. İslam ordularının bu bölgeye ulaşması, yalnızca bir fetih hareketi değil; İslam’ın yeni bir medeniyet havzasıyla karşılaşması anlamına gelmiştir. Buhara, Semerkant, Fergana, Horasan gibi şehirler, fetih sonrası kısa sürede yalnızca idari merkezler değil, ilim ve düşünce merkezleri hâlini almıştır. Burada dikkat çekici olan husus, İslam’ın bu coğrafyada yerel kültürle çatışarak değil, onu dönüştürerek kök salmasıdır.

Bu bağlamda Maveraünnehir’in önemi, İslam’ın ilk kez bu denli köklü bir ilim, felsefe ve devlet geleneğiyle kendi geleneklerini birleştirdiği ve sentez üreterek çıktığı bir zemin olmasıdır. Bu bölge, İslam düşüncesinin klasikleşen kalıplara sıkışmadan nasıl derinleşebileceğinin en güzel örneklerini sunmuştur.

Abbasi döneminden itibaren Maveraünnehir, Bağdat ile birlikte İslam düşüncesinin ana damarlarından biri olarak gelişmiştir. Burada yetişen âlimler yalnızca fıkıh ya da kelam alanında değil; felsefe, matematik, astronomi, tıp ve sosyoloji gibi alanlarda da söz söylemişler, geleceğe yön verecek sorular sormuşlardır.

İslam ve bilimi iki ayrı başlık altında incelememiş, İslam’ın ışığıyla bilime yaklaşmışlar ve ürettikleriyle birlikte İslam anlayışlarını zamanın ötesine işlemişlerdir. Kalp ile tasdik, dil ile ikrar edilen dinin,........

© Milli Gazete