Gazzâlî’yi hadis üzerinden yargılamak ne kadar adil?
İslâm düşünce tarihinin en önemli isimlerinden biri olan İmam Gazzâlî, vefatının üzerinden asırlar geçmesine rağmen düşünce dünyasındaki etkisini hâlâ koruyor. Kelâm, felsefe, fıkıh ve tasavvuf alanlarında ortaya koyduğu eserler, onu İslâm medeniyetinin en güçlü mütefekkirlerinden biri hâline getirmiştir. Ancak söz konusu hadis ilmi olduğunda Gazzâlî’ye yönelik bazı eleştiriler sürekli gündeme getiriliyor. Bu eleştirilerin merkezinde ise onun hadis ilminde muhaddisler kadar teknik bir ihtisasa sahip olmadığı ve özellikle İhyâü Ulûmi’d-Dîn’de zayıf, hatta mevzu rivayetlere yer verdiği iddiası bulunuyor.
Elbette bir âlimin eserlerinde yer alan rivayetlerin sıhhatini araştırmak, ilmî bir sorumluluktur. Hiçbir isim, büyüklüğü ne olursa olsun eleştiriden muaf tutulamaz. Ancak burada asıl üzerinde durulması gereken mesele, eleştirinin kendisinden ziyade hangi ölçülerle ve hangi bağlam içerisinde yapıldığıdır. Bir mütefekkiri, bütün ilmî birikimini tek bir disiplinin ölçütleriyle değerlendirmek ne kadar doğrudur?
İhtisasın Sınırlarını Bilmek Bir Eksiklik Değil, İlim Ahlâkıdır
Öncelikle Gazzâlî’nin hadis ilmindeki konumunu doğru belirlemek gerekir. Gazzâlî, muhaddislerin sened, râvi ve ricâl incelemelerinde ulaştıkları teknik ihtisasın kendisinde aynı ölçüde bulunmadığını gizlememiştir. el-Mustasfâ başta olmak üzere bazı eserlerinde hadis alanındaki birikiminin sınırlarına işaret etmiştir.
Bu yaklaşım, bir âlimin eksikliğini örtmeye çalışması değil, kendi ihtisas alanının sınırlarını bilmesidir. Zira ilim, bütün disiplinlerde aynı derecede uzmanlaşmayı gerektiren bir faaliyet değildir. Bir fıkıh âliminden Buhârî veya Müslim seviyesinde hadis tahkiki yapmasını beklemek ne kadar gerçekçiyse, bir muhaddisten de aynı ölçüde kelâm, felsefe ve fıkıh üretmesini beklemek o kadar gerçekçidir.
Gazzâlî'nin büyüklüğü, her alanda aynı derecede uzman olduğunu iddia etmesinden değil, düşünce dünyasında ortaya koyduğu derinlikten ve farklı ilim dalları arasında kurduğu güçlü........
