İnsan çoğu zaman sonuca odaklanır. Bir an evvel varmak, ulaşmak, elde etmek ister. Oysa varılan yer kadar, oraya nasıl varıldığıdır önemli olan. Çünkü her yol, yolcunun içine bir şey bırakır. Usul, bir yöntemden öte insanın kendini taşıma biçimidir.

Kısa yollar, pratik çözümler, hızlı sonuçlarla hızın öne çıktığı bir çağda yaşıyoruz. Bir işi en çabuk nasıl bitireceğimiz üzerine çok düşünüyoruz; fakat o işin bize ne kattığı ya da bizden ne götürdüğü üzerinde yeterince durmayız.

Bu durum gündelik hayatın içinde sıkça yaşanır. Bir öğrenci, konuyu hızlıca geçmek ister; anlamaktan çok yetiştirmeye odaklanır. Bir öğretmen, anlatacağı yeri bitirmeyi önemser; fakat o bilginin öğrencide nasıl karşılık bulduğunu fark etmeyebilir. Oysa öğrenme, sadece bilgiye ulaşmak değil; o bilgiyle kurulan ilişkinin olgunlaşmasıdır. Aceleyle geçilen her konu, zihinde bir iz bırakmadan kaybolur. Emek verilmeden edinilen her şey, çoğu zaman insanın içinde yer tutmadan silinir.

İnsan yaptığı işi tamamladığında rahatlar; fakat o işi nasıl yaptığı üzerine çoğu zaman düşünmez. Kendine sorması gereken: Bu süreç bana ne kattı? Sabrımı mı artırdı, yoksa tahammülsüzlüğümü mü besledi? Dikkatimi mi derinleştirdi, yoksa yüzeyselliğimi mi artırdı? Gibi soruları sormaz. 

Usul, insanın yaptığı işten önce, kendine ve yaptığı işe ne kadar katkı sağladığı ile; bir işi yaparken gösterilen dikkat, sabır ve özenle ilgilidir. Sadece ne yaptığımızı değil, nasıl yaptığımızı da önemsemektir. Çünkü insan, yaptığı işlerde görünür; ama o işleri yaparken taşıdığı dikkatle derinleşir. Bu yüzden usul, sonuca giden bir araç değil; başlı başına bir kendini terbiye etme biçimidir.

Usulün kaybolduğu yerde, sonuçlar kısa vadede alınsa bile kalıcılık olmaz. Kolaylıkla elde edilen, kolay bir şekilde kaybedilir. Hızla kazanılan, aynı hızla geriye döner. Oysa usul, insana yalnızca bir sonuç kazandırmazdan önce; bir sebat, bir dikkat ve bir derinlik kazandırmalıdır. Bu derinlik, insanın yaptığı işle kurduğu bağı güçlendirir; o işi sıradan bir uğraş olmaktan çıkarır. Anlam ve değer katar.

Bugün birçok alanda benzer bir acelecilik göze çarpmaktadır. Öğrenmek, anlamaktan çok yetiştirmeye; üretmek, derinleşmekten çok görünür olmaya; ifade etmek ise düşünmekten çok tepki vermeye dönüşmüştür. Bu durum yalnızca sonuçları değil, insanın iç dünyasını da zayıflatmaktadır. Çünkü insanı inşa eden, çoğu zaman vardığı yer değil; o yolda gösterdiği çaba, sabır, üsluptur.

Usul, insanın kendine ve yaptığı işe gösterdiği saygı olduğu için aynı zamanda bir ahlak meselesidir. Bir işin hakkını vermek, onu sadece tamamlamak değil; ona layık olduğu dikkati göstermektir. Bu yüzden usul, görünmeyen ama hissedilen bir inceliktir. Sonuçtan önce sürece değer vermeyi gerektirir. Faraza, bir araba tamircisi müşterisinin getirdiği aracı alelusul yapıp bitirir. Araç tamir olmuştur ama gereken özeni göstermemiş, belki son kontrolleri yapmamış ama sonuca ulaşmış aracı tamir etmiştir. Fakat ihtimam göstermediği, usulünce aşamaları yapıp son kontrolü sağlamadığı için hem kendisine hem mesleğine saygısızlık etmiştir. Dolayısıyla da aracın kısa bir süre sonra tekrar sorun çıkarması kaçınılmaz olacaktır.

Usul, görünmeyen bir ölçüdür. Dışarıdan bakıldığında sonuçlar konuşulur; fakat içeride sürecin nasıl yaşandığı bilinmez. Oysa insan, en çok kimsenin görmediği yerde kurar kendini. Aceleyle yapılan bir iş, dışarıdan doğru görünse bile içeride bir eksiklik bırakır. Bu eksiklik zamanla çoğalır ve insanın yaptığı her şeye sirayet eder.

İnsanın yaptığı iş ile kurduğu ilişki, aslında kendi varlığıyla kurduğu ilişkinin bir yansımasıdır. Usul, bu anlamda yalnızca bir yöntem değil; bir niyet, bir yöneliş ve bir iç terbiyedir. Bir işi hakkıyla yapmaya çalışmak, aynı zamanda kendini de hakkıyla terbiye etmeye çalışmaktır. Çünkü insan, yaptığı işlerde görünür; ama o işleri yaparken taşıdığı niyetle derinleşir.

Bazen insan, sonuca ulaştığını zanneder; fakat o yolda kendinden uzaklaştığını fark etmez. Elde edilen başarı, eğer usul ile taşınmamışsa, insanın içinde bir karşılık bulmaz. Bu yüzden, sadece doğruyu yapmak değildir usul, doğruyu doğru bir hal ile yapabilmektir. Bu hal, dışarıdan bakıldığında bir düzen gibi görünse de içeride bir dikkat, özen ve bir saygı halidir.

İnsanın yaptığı işe, taşıdığı niyete ve yürüdüğü yola sadakatidir usul. Her adımda aynı dikkati gösterebilmek, her durumda aynı özeni koruyabilmektir. İnsanı derinleştiren, yücelten de bu istikrardır. Çünkü usul, geniş veya dar zamanda; kolay ya da zor anlarda da korunabildiğinde anlam kazanır.

Belki de bugün en çok hatırlamamız gereken şey: Her doğru sonucun doğru bir usulün içinden doğmadığıdır. Ama kalıcı ve sahici olan her sonuç, bir usul taşır. Sonucu mümkün kılanda; anlamlı kılan da usuldür.

Bu yüzden mesele yalnızca sonuca varmak değil, nasıl vardığımızdır. Çünkü bazı yollar vardır ki, insanı hızla hedefe ulaştırırken kendinden uzaklaştırır. Bazı yollar ise yavaş ilerler; fakat insanı kendine yaklaştırır.

Ve belki de asıl vusul, bir yere ulaşmak değil; yolda olmayı öğrenmektir.

© Maarifin Sesi