Din ile devlet arasındaki kavga modern zamanlardan çok daha eski… Fakat modern devletin bu kavgaya getirdiği yenilik, dini de diğer toplumsal kuvvetler gibi nizama sokabileceğine inanması oldu.

İngiltere Anglikan Kilisesi’nin dışında kalanları, Fransa Huguenotları, Çarlık Rusyası Eski İnananları türlü yollarla hizaya getirmeye çalıştı. Sovyetler ise dini, tarihin tasfiye edeceği bir kalıntı saydı. Sonuç ülkeden ülkeye değişti fakat hiçbirinde devletin kararı toplumun dinî haritasını tek başına çizmeye yetmedi. Kiliseler kapandı, toplantılar yasaklandı, din adamları sürüldü; insanlar yine de dinî hayatlarını farklı biçimlerde sürdürdü.

Türkiye’nin hikâyesi elbette bunların hiçbirinin kopyası değil. Cumhuriyet, Osmanlı’dan camiler ve ulemanın yanında tekkeleri, vakıfları, medreseleri, tarikatları ve bunların etrafında kurulmuş köklü insan ilişkilerini devraldı. 1924’te Diyanet kuruldu, ertesi yıl tekke ve zaviyeler kapatıldı. Devlet dini terk etmedi; camiyi, imamı ve hutbeyi kendi teşkilatına bağlarken şeyhi ve tarikatı hukuk düzeninin dışında tuttu.

Fakat kanunla bir müesseseyi kapatmakla insanların birbirleriyle kurduğu bağı sona erdirmek aynı şey değildi. Tarikatlar kaybolmadı. Nurculuk, Süleymancılık ve Nakşibendiliğin farklı kolları çeşitli dönemlerde etkili oldu. Ders halkaları, öğrenci evleri, yurtlar, vakıflar ve dernekler ortaya çıktı. Devletin resmî kayıtlarında tarikat yoktu fakat Türkiye’nin şehirlerinde ve ailelerinde tarikat ve cemaat pekâlâ vardı.

Erken Cumhuriyet’in karşısındaki şartları, yeni devletin güvenlik kaygılarını ve hilafetin kaldırılmasının ardından yaşananları hesaba katmadan bugünden kolay hükümler vermek doğru olmaz. Yine de yüz yıllık tecrübenin gösterdiği bir mesele var: Devlet, resmen tanımadığı bu toplulukların gerçekte nasıl çalıştığıyla uzun süre ciddi biçimde ilgilenmedi. Cemaatler de kanunen bulunmadıkları halde fiilen var olmanın yollarını öğrendi.

Çok partili hayatla birlikte bu tuhaflık siyasetin işine yaradı. Hukuken mevcut sayılmayan cemaatleri siyasetçiler gayet iyi tanıyordu. Çünkü........

© Karar