II. Abdülhamid dönemi, "Modern Türk tarihinin" en çok tartışılan ve üzerinde en zor uzlaşılan kesitlerinden biridir. Bir tarafta onu "Ulu Hakan" ilan ederek hatasız gören ananevi bir kutsama kültürü, diğer tarafta ise "Kızıl Sultan" diyerek dönemi tamamen yıkım ve baskıdan ibaret gören bir yaklaşım mevcuttur. Tarihsel gerçeklik ise bu iki uç noktanın arasında; imparatorluğun en zor döneminde verilmiş amansız bir hayatta kalma mücadelesinde saklıdır.

II. Abdülhamid 1876'da tahta çıktığında, devlet hem ekonomik olarak iflas etmişti hem de Balkanlar'da büyük isyanlarla çalkalanıyordu. Tahta çıkma şartı olan I. Meşrutiyet’i ilan etse de hemen ardından gelen ve büyük bir yıkımla sonuçlanan 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi), onun yönetim anlayışını kökten değiştirdi.

Meclis-i Mebusan’ı kapatarak yönetimi Yıldız Sarayı’nda topladı. İmparatorluğun dağılmasını önlemek için sıkı bir sansür ve hafiye sistemi kurdu. Mithat Paşa ve Namık Kemal gibi muhalif figürler sürgün edildi veya baskı altına alındı. Azınlıkların milliyetçilik akımlarına karşı, elde kalan Müslüman tebaayı (Türkler, Araplar, Kürtler, Arnavutlar) bir arada tutabilmek için "Halifelik" makamını ilk kez bu denli aktif bir dış ve iç politika enstrümanı olarak kullandı.

İlginç bir tezat olarak, Cumhuriyeti kuracak olan kadroların (Mustafa Kemal Atatürk dahil) yetiştiği modern okullar (Mülkiye, Harbiye, Tıbbiye, aşiret mektepleri) ve Hicaz Demiryolu gibi devasa altyapı projeleri bu dönemde hayata geçirildi.

Tarihsel veriler, II. Abdülhamid döneminde ciddi toprak kayıpları yaşandığını açıkça ortaya koymaktadır. Ancak buradaki gerçeklik; bu kayıpların büyük kısmının, kendisinin bizzat başlattığı bir savaştan değil, tahta çıktığı ilk aylarda kucağında bulduğu krizlerin ve 93 Harbi'nin bir neticesi olmasıdır.

Döneminde kaybedilen ya da fiilen elden çıkan başlıca topraklar şunlardır:

* **Sırbistan, Karadağ ve Romanya:** 1878 Berlin Antlaşması ile tam bağımsızlık kazandılar.

* **Kars, Ardahan ve Batum:** 1878 Berlin Antlaşması ile Rusya'ya savaş tazminatı olarak........

© Karadeniz'de sonnokta