Dil, bir milletin sadece konuşma aracı değildir; aynı zamanda düşünme biçimini, anlam dünyasını ve varlıkla kurduğu ilişkiyi belirleyen en temel zemindir. Kelimeler, yalnızca ifade etmez; anlam kurar, yön verir, insanı ve toplumu inşa eder. Bu açıdan bir medeniyetin gücü, sahip olduğu kelimelerin zenginliği ve kavramlarının berraklığı ile ölçülür.

Kavramlar, insanın zihninde sorular uyandıran, onu düşünmeye ve arayışa sevk eden bir imkân taşır. Bu sorular, insanı kendi varlığıyla yüzleştirir ve onu mesuliyetle karşı karşıya getirir. Mesuliyet, meseleyle; mesele de sualle akrabadır. İnsan, durup dururken mesul olmaz. Önce içinde bir sual belirir. O sual derinleşir, meseleye dönüşür. Mesele büyüdükçe insanın rahatını bozar, artık kenarda durmak mümkün olmaz. İşte o aşamada mesuliyet doğar. Mesuliyet, yüklenilen bir görevden önce sorulmuş bu suallere aranan cevaptır.

Bu mesuliyet, insanı kaygıya sürükleyen bir yük olmaktan ziyade hakikatle kurduğu bağın tabiî bir neticesidir. Nitekim insanın varlık sahnesine çıkışı da bir soru ile başlar: “Elestü bi Rabbikum?” (A'râf 172) Bu ilk hitap, insanın hakikatle olan bağını hatırlatan bir çağrıdır. İnsan, bu çağrının muhatabı olduğu için mesuldür; kendisine yöneltilmiş soruların ağırlığı altında ezilmek için değil, o sorulara anlamlı cevaplar verebilecek bir istidatla donatıldığı için sorumludur.

Bu bağ, insana yüklenen emanetle tamamlanır. İnsan, yeryüzünde başıboş bırakılmış bir varlık değil, kendisine emanet verilmiş bir muhataptır. Bu emanet; aklı, kalbi, iradesi ve sahip olduğu bütün imkânlarla hakikati tanıma, ona yönelme ve onu hayata taşıma sorumluluğunu ifade eder. Mesuliyet, işte bu emanetin farkına varmakla derinleşir. İnsan, kendisine verilen bu emaneti taşıyabildiği ölçüde anlam kazanır, onu ihmal ettiğinde ise yönünü kaybetme riskiyle karşı karşıya kalır.

İnsana verilen bu emanetin nasıl taşınacağı ve nasıl anlamlı bir istikamete yöneltileceği meselesi, maarifin alanına girer.

Bu yazı dizisi de böylesi suallerin izini sürmektedir. Maarif; insanı doğrudan ilgilendiren, onu kendi içine çeken ve cevap aramaya mecbur bırakan bir hakikat arayışıdır. Bu yolculuk; bilginin ne olduğu, insanın neyi ve nasıl bilmesi gerektiği üzerine bir tefekkür sürecidir.

Eğitimi sadece teknik bir alan, pedagojik bir faaliyet ya da müfredat tartışması olarak gören sığ anlayışların aksine maarif, insan için bir anlam ve istikamet meselesidir.

Hangi kavramlarla düşündüğümüz ve insanı nasıl tarif ettiğimiz; nasıl bir insan, nasıl bir toplum ve nasıl bir medeniyet tasavvuruna yöneldiğimizi açıkça ortaya koyar; çünkü kelimeler, bir medeniyetin hafızasını taşır, yüzyıllar boyunca insanı inşa eden, hayata yön veren ve istikamet tayin eden anlam yükleriyle varlık kazanır.

Bizim kültür ve medeniyet havzamızda yer alan kavramlar, böyle derin ve köklü bir birikimin ürünüdür. Bu birikimin anlam katmanlarına nüfuz edilemediğinde insanı sahih biçimde kavramak güç hâle gelir. İnsanı doğru anlayamayan bir zihin ise eğitimi yeniden düşünme kudretini yitirir. Bu sebeple maarif meselesi, önce kavramların ihyasını, ardından insanı ve eğitimi yeniden düşünmeyi zorunlu kılıyor.

ANLAM KAYBI ve İSTİKAMETİN ZEDELENMESİ

Bir medeniyetin çöküşü, ordularının yenilmesiyle, şehirlerinin yıkılmasıyla ya da sınırlarının daralmasıyla başlamaz; asıl çöküş, kavramlarının içinin boşaltılmasıyla, dilinin yozlaştırılmasıyla ve hafızasının silinmesiyle başlar. Kavramlar yitirildiğinde önce düşünce sığlaşır, düşünce sığlaştığında eylem yönünü kaybeder, eylem yönünü kaybettiğinde ise medeniyet, ruhunu ve istikametini yitirir. Tarih, bu sebeple fiziken ayakta duran ve fakat anlamını kaybetmiş, canlı gibi görünen ama ruhen tükenmiş toplumlarla doludur.

Bu hakikati, kendi medeniyet dünyamızın iki güçlü sesi, son derece çarpıcı ifadelerle dile getirir. Cemil Meriç der ki: “Kamus, bir milletin hafızası, yani kendisi; heyecanıyla hassasiyetiyle şuuruyla. Kamusa uzanan el namusa uzanmıştır.”

Peyami Safa ise aynı hakikati daha yalın fakat sarsıcı bir cümleyle hatırlatır: “Dilini kaybeden millet, her şeyini kaybetmiştir.”

Bu iki vurgu, dil ile medeniyet arasındaki bağın sadece kültürel bir ilişki olmadığını, doğrudan varoluşla ilgili bir mesele olduğunu açıkça ortaya koyar.

Bu hakikat, yalnızca bizim medeniyet tecrübemize mahsus değildir. Farklı coğrafyalarda ve düşünce geleneklerinde de aynı idrak yankı bulur. Nitekim Konfüçyüs’e: “Bir ülkeyi idare etmeye çağrılsaydınız ilk iş olarak ne yapardınız?” diye sorulduğunda verdiği cevap, dil ile medeniyet arasındaki bağı son derece berrak bir şekilde ortaya koyar:

“Önce dili düzeltirdim. Dil düzgün olmazsa, kelimeler düşünceyi iyi anlatamaz. Düşünceler iyi anlatılmazsa, yapılması gereken şeyler iyi yapılamaz. Gereken yapılamazsa ahlak ve kültür bozulur. Ahlâk ve kültür bozulursa, adalet yolunu şaşırır. Adalet yanlış yola saparsa, halk güçsüzlük ve şaşkınlık içine düşer. Ne yapacağını, işin nereye varacağını bilemez. Bu sebeple söylenilen sözü doğru söylemeli. Hiçbir şey dil kadar mühim değildir.”

Bu yaklaşım, kavramların yalnızca düşünceyi ifade eden araçlar olmadığını, aynı zamanda düşünceyi kuran, yönlendiren ve eyleme istikamet kazandıran temel yapı taşları olduğunu gösterir.

KAVRAMLARIN İHYASI VE ANLAMIN YENİDEN İNŞASI

Kavramlar, bir toplumun kelime dağarcığının ötesinde aklını, vicdanını ve irfanını birlikte yansıtan temel göstergelerdir. Kavramlar zayıfladığında insanlar neyi niçin yaptığını, neyin doğru neyin yanlış olduğunu, neye değer vermesi gerektiğini ayırt etmekte zorlanır. Böyle bir zeminde eğitim giderek mekanikleşir, bilgi hedefini kaybeder, başarı ölçütleri artabilir, çok şey de öğretilebilir; ancak insanın anlam dünyası daralır.

Kelime ve kavram hassasiyeti, şekilci bir titizlik ya da kavram fetişizmi olarak anlaşılmamalıdır. Mesele, kelimelere takılıp kalmak veya onları yüceltmek değil, kelimelerin taşıdığı anlam dünyasını korumaktır. Her kavram, kendine ait bir düşünce ufkunu, bir değerler bütününü ve bir varlık tasavvurunu içinde barındırır. Bu anlam dünyası zayıfladığında düşünce yönünü kaybeder. Bu yönüyle kavramlara gösterilen özen, hakikati koruma ve düşünceyi istikamette tutma sorumluluğunun bir tezahürüdür.

Kendimize ait kavramları ihya etmek, geçmişe dönük bir nostalji olmayıp geleceği sağlam temeller üzerine kurma iradesidir. Anlamını yitirmiş ya da kasıtlı bir şekilde tedavülden kaldırılmış kelimelere yeniden ruh kazandırmak, onları asrın idrakiyle buluşturmak ve hayata taşımak, medeniyetimizin kendini yenileme ve onarma gücünü harekete geçirir. Bu açıdan kavramlara yönelmek, soyut bir dil tartışmasının ötesine geçer; çünkü her kavram, insanı nasıl gördüğümüzü, insan tasavvurumuz ise onu nasıl yetiştirmek istediğimizi yansıtır.  Kavramların ihyası, doğrudan insan anlayışına, oradan da eğitim tasavvuruna uzanan canlı bir hat kurar.

İnsanı merkeze alan her inşa çabası, en başta onu yetiştirme biçimimizi sorgulamayı zorunlu kılıyor. Bu bağlamda tercih ettiğimiz kavramlar, insana bakışımızı ve ona yüklediğimiz anlamı ele veren birer aynadır. Günümüzde yaygın şekilde kullandığımız eğitim kavramı ile ondan çok daha geniş bir anlam ufkunu temsil eden maarif kavramı arasındaki fark, meseleyi sığ bir teknik tartışmanın sınırlarına hapsetmeden onu bütüncül bir zemin üzerinde yeniden kurmayı gerekli kılıyor.

İNSANIN EĞİTİLMESİ: İÇTEN İNŞA MI, DIŞTAN ŞEKİLLENDİRME Mİ?

“Eğitim” kelimesinin hikâyesi, Dil Devrimi yıllarında Arapça terbiye kelimesine Türkçe bir karşılık aranmasıyla başlar. Yapılan çalışmalar sonucunda eğit- kelimesi benimsenir. Bu kelimenin kökü, Eski Türkçedeki igit- fiiline dayanır. Orhun Yazıtlarında ve Dîvânü Lügati’t-Türk’te de geçen şekliyle igit- fiili; “hayvan veya köle beslemek, yetiştirmek, korumak, doyurmak” gibi anlamlarla kullanılmıştır. Terbiye kelimesinin özellikle “besleyip yetiştirme” anlamı ile igit- fiilinin anlam alanı arasındaki yakınlık, bu tercihte belirleyici olmuştur.

Kökü itibarıyla bu fiil, insanın iç potansiyelini merkeze alan bir gelişim anlayışından ziyade dışarıdan beslenen, yönlendirilen ve kontrol edilen bir yetiştirme biçimini çağrıştırır. Aynı kökten gelen igtü (ahırda beslenen hayvan) ve iğdiş (besleme, hizmetkâr) gibi kelimeler de bu anlam dünyasını destekler. Bu bağlamda eğit- fiili ve ondan türeyen eğitim kelimesi, daha en başından yön vermeyi, uyum kazandırmayı ve şekil oluşturmayı ima eder.

Bu kelime, 1935’te yayımlanan cep kılavuzlarıyla Türkiye Türkçesine girmiş; 1940’lardan sonra ise maarif kavramının yerine kullanılarak talim, terbiye, tahsil, tedris gibi farklı anlam katmanlarını tek bir çatı altında toplamıştır. Böylece eğitim, insanı çok boyutlu biçimde inşa eden bir süreç olmaktan öte davranış kazandırmaya ve işlev üretmeye odaklanan bir düzenleme alanına dönüşmüştür.

Batı dillerindeki karşılıklar da bu tasavvur farkını destekler. Latincedeki educatio, “dışarı doğru çekmek, yönlendirmek” anlamına uzanırken; Fransızca éducation disiplin ve toplumsal uyum, İngilizce education ise öğretim, yetiştirme ve talimat vurgusu taşır. Bu ortak semantik zemin, modern eğitim anlayışının insanı çoğunlukla ölçülebilir çıktılar üreten, standartlara göre değerlendirilen, önceden belirlenmiş hedeflere uyum sağlaması beklenen bir unsur olarak ele aldığını gösterir. Bu çerçevede eğitim; ölçme, karşılaştırma ve performans üzerinden işleyen bir sistem hâline gelirken insan giderek kendi iç hakikatini arayan bir özne olmaktan uzaklaşır.

MAARİF: TANIMAKTAN TEKÂMÜLE…

Eğitim, davranışı ölçülebilir standartlara göre düzenlemeyi önceleyen bir yapı kurarken maarif, insanın anlam dünyasını derinleştiren, iradesini olgunlaştıran ve şahsiyetini inşa eden bir sürece işaret eder. İnsanı dıştan şekillendirme yerine onu tanımayı, fıtratını fark etmeyi ve içten inşa etmeyi esas alan bir yaklaşım sunar. İnsan, bu anlayışta anlamla buluşması, istidadını gerçekleştirmesi ve ahlâkî sorumluluk üstlenmesi beklenen bir emanet olarak görülür. Bu bağlamda mesele, iki kelime arasında yapılan yüzeysel bir tercih değil, insanın ne olduğu ve nasıl yetiştirileceğine dair iki farklı tasavvur arasındaki esaslı ayrımdır.

Tanzimat yıllarından itibaren kültür ve eğitim dünyamızda yoğun biçimde kullanılmaya başlanan maarif kelimesi, 1940’lı yıllara kadar literatürde en geniş anlam dairesiyle yer almıştır. Maarif, Arapça a-r-f  kökünden gelen ve "tanımak, bilmek, beceri ve ustalık" anlamlarına gelen, tasavvufta Allah’ı tanıma ilmini ifade eden kapsamlı bir kavram olan marifet kelimesinin çoğuludur. İlim kavramıyla yakın bir anlam alanına sahip olmakla birlikte, marifet ve dolayısıyla maarif; bilginin yalnızca zihnî birikim olarak kalmadığı, tanıma, tecrübe, sezgi, yetenek ve maharetle bütünleşerek hayata yansıdığı bir anlam dünyasını ifade eder.

Peki maarif kavramı, eğitim kelimesinden farklı olarak bize hangi soruları sordurur? İnsan kendini, varlığı ve Rabbini nasıl tanır? Bilgi hangi tecrübelerle derinleşir? Sezgi, hakikati kavramada nasıl bir rol üstlenir? İnsana verilen yetenekler........

© Haber7