Kendinizde ya da çevrenizde şuna mutlaka tanık olmuşsunuzdur: Birbirlerinin dilini hiç bilmeyen ya da çok az bilen iki insan, iletişim kurmaya çalışırken neredeyse içgüdüsel olarak ellerini, kollarını ve mimiklerini devreye sokar. Kırık dökük birkaç kelimenin yanı sıra havada şekiller çizer, yüz ifadelerini kullanır ve şaşırtıcı bir şekilde, sözcüklerin yetmediği bu işaretlerle birbirlerini anlamayı başarır.

Bu davranış rastlantı değil. Beyin, sesle iletişim kanalı kapandığında kendiliğinden çok daha eski bir sisteme geçiş yapar, milyonlarca yıllık evrimsel geçmişimizde kazınmış jestle iletişim kurma becerisine. Eller devreye girdiğinde aslında yeni bir şey icat etmiyoruz; zaten orada olan bir şeyi yeniden kullanıyoruz. Peki neden bu yeteneğe sahibiz?

Kuşkusuz H. Sapiens’in en temel özelliklerinden biri, karmaşık bir dil kullanma yeteneği. Ancak türümüzün sese dayalı ve bir dil olarak nitelenebilecek bir iletişim sistemi geliştirmesi milyonlarca yıl öncesine dayanmıyor. Araştırmacılar ilk sözlü dilin bundan 100 bin ila 200 bin yıl önceki bir zaman aralığında ortaya çıktığını düşünüyorlar.

Peki o zaman atalarımız birbirleriyle ilk kez nasıl iletişim kurdu? Bu soru, paleoantropoloji, nörobilim ve dilbilimin kesiştiği noktada duruyor ve insanlık tarihinin en büyük gizemlerinden birini oluşturuyor. Bu konuda üzerinde uzlaşılan bir yorum henüz ortaya çıkmış olmasa da, “Önce Jest” tezi, yani dilin, el, kol işaretlerinden ve yüz ifadelerinden doğmuş olabileceği düşüncesi, giderek ağırlık kazanan bir görüş. Buna göre "ilk sözcük" bir ses değil, bir el hareketiydi.

Jestlerle iletişimin başlangıcını tek bir türe bağlamak güç; çünkü altyapısı hominidlerden çok önce de mevcuttu. Şempanzeler ve bonobolar üzerinde yapılan araştırmalar, bu yeteneğin ne kadar derin köklere sahip olduğunu gözler önüne seriyor. Örneğin bir şempanze, tımar edilmek istediği bölgeyi işaret ederek karşısındakine net bir mesaj iletebilir; sırtını dönüp kaşınmasını istediği yeri parmağıyla gösterir. Bir başka şempanze, kollarını iki yana açıp tokat atar gibi yere vurarak "benimle oynama" anlamına gelen bir uyarı jesti sergiler. Bonobolarda ise bir yavru, annesinin dikkatini çekmek için elini sallayarak tıpkı bir insan çocuğu gibi "bana bak" mesajı verir. Bu hareketler ne refleksiftir ne de rastlantısal; kasıtlı, esnek ve bağlama göre şekillenen iletişim araçlarıdır. Dahası, primat beyninde keşfedilen ayna nöron sistemi, yani bir hareketi yaparken ya da başkasında izlerken ateşlenen özel sinir hücreleri, bu jest dilinin nörolojik temelini oluşturur. Taklit ve "zihin okuma", yani karşıdakinin niyetini anlama becerisi için biyolojik altyapıyı sağlayan bu sistem, primat evriminin ortak mirasıdır. Bu açıdan jestlerle iletişim, hominidlerin icat ettiği değil, devralıp geliştirdiği bilişsel bir yetenektir.

Homo Habilis, yaklaşık 2,4 milyon yıl önce ilk Oldowan aletleriyle birlikte sahneye çıktı. Bu aletlerin kuşaklar boyu aktarılması, bilinçli bir iletişim sistemi gerektirir; ama bu noktada jestle iletişimin ne kadar sembolik ya da sistematik olduğunu söylemek için elimizde yeterli kanıt yok.

H. ERECTUS: İLK PROTO-DİL?

Homo Erectus, araştırmacıların jestle iletişim konusundaki en güçlü adayıdır. Homo Erectus'un böylesi bir soyutlama kapasitesine sahip olduğu konusundaki en somut kanıt ise onun ürettiği aletlerde saklıdır. Aşölyen el baltaları, işlevsel olarak yalnızca keskin bir kenardan çok daha fazlasıdır. Çoğu, mükemmel bir simetriye sahiptir ve işlev için gerekmeyen bir incelikle, saatler süren bir işçilikle üretilmiştir(1). Bu, bir zanaatkârın, kafasındaki ideal "balta" formunu, yonttuğu taşın içinde görebilmesi demektir. Yani somut bir nesneyi, soyut ve........

© Gazete Pencere