Análisis Non hai relación sexual: con que facemos relación?

A II xornada compostelana de psicoanálise lacaniana xirou ao redor dun leitmotiv: “Non hai relación sexual: con que facemos relación?” O inicio desta xustaposición alude a unha coñecida afirmación de Jacques Lacan: “Non hai relación sexual”. Esta fórmula críptica conserva, cincuenta anos despois, unha opacidade reveladora, capaz de espertar a curiosidade: como que non hai relación sexual? Acaso non “facemos o amor” con outras persoas? Tras os dous puntos ábrese un interrogante igualmente desconcertante: “Non que facemos relación?”. Se non hai relación sexual, que sentido ten esta pregunta?

A estas cuestións trataron de responder os psicanalistas pertencentes á Escola Lacaniana de Psicanálise que participaron na xornada. Entre eles estiveron Marta Maside, presidenta da Comunidade en Galiza; Rosa Vázquez, Leonardo Vilariño, Carolina Iglesias, Lorena Fernández e Cristina Garrido, así como a orientadora educativa M.ª Victoria Fernández e o profesor de filosofía da USC Francisco Conde. Máis alá da diversidade dos relatorios, todos compartiron unha mesma orientación: partir dos fenómenos concretos do malestar contemporáneo antes que ofrecer un diagnóstico global da sociedade ou un programa de intervención política e cultural. Ao longo da xornada foi tomando forma unha ética do desexo que nos convida a facernos cargo da nosa posición subxectiva, evitando dous precipicios: a resignación ante o existente e a ilusión dunha realidade plenamente reconciliada consigo mesma. A que nos convida, entón, a psicanálise? Que pode dicirnos do malestar da nosa época?

Nin moralistas nin catequistas

A psicanálise afástase dos discursos prístinos e clarividentes. Outorga, pola contra, un estatuto positivo ao malententido, ao cal non considera un accidente da comunicación, senón un “efecto estrutural da linguaxe”. É por iso que atende con especial atención aos lapsus, aos actos fallidos —formacións do inconsciente— e á libre asociación do analizante. Tamén se afasta do discurso terapeútico predominante, presente en boa parte das definicións contemporáneas de saúde mental, incluída a da OMS, que tende a concibir o malestar como un problema individual susceptible de ser resolto. A psicanálise pon esta esixencia de adaptación entre paréntese e cuestiona o imperativo de “funcionar mellor” subxacente á maioría dos discursos de psicoloxía divulgativa de Instagram. Non está moi pola labor de reproducir a fascinación de época pola avaliación, a medición ou o control. Non pretende postularse nin como unha ciencia explicativa do real nin como unha moral ou política. Pero iso non os sitúa no lado da complicidade coa dominación: a súa intervención está comprometida cunha clínica, e sostense a través dun traballo constante de interpretación -o lema Abaixo o traballo non debe suscitar moito entusiasmo entre estes psicanalistas-.

Sitúanse entre as fisuras dos principais discursos sociais. Por un lado, portan con malas novas para as ficcións políticas resolutivas e pretensións individuais de felicidade, advertíndonos das nosas profundas tendencias á repetición -dun certo “masoquismo estrutural”-. Por outro lado, alenta a promesa dunha vida máis atenta ao noso desexo, na que poida despregarse a singularidade de cada un, pero sen acollerse ao camiño fácil do “para todos igual”. Non se nega a liberación —que non a simple desinhibición—, pero si o receitario. Non urxe nomear nin diagnosticar, como tampouco procurar o fundamento xenético que explique, dunha vez para sempre, os denominados trastornos mentais. Fran Conde referiuse a esta pulsión de fonda embigueira universitaria como “fascismo ou autoritarismo xenético”.

Nun tempo de crise do simbólico, apostan por darse todo o tempo que requira a pregunta: a relación de cada un coa súa vida, co que lle aconteceu, con como se inscribe iso no seu corpo, está sempre por dicir e dificilmente pode ser “superada”. Trataríase, máis ben, dunha marca que está por elaborarse retrospectivamente, mediante a narración. O logos esixeunha atención aos erros, esas “formas visibles da falta” que son condición sine qua non dunha “vida mortal”, como lembra Lorena Fernández. Esta é a promesa do discurso analítico nunha época marcada por cibermillonarios embarcados nunha carreira pola conquista do espazo e a superación da morte. Son, sen dúbida, un perfecto exemplo de “suxeitos que rexeitan a castración”.

Comentan as psicanalistas que quen chega ao diván, cando toma a palabra, sempre acaba falando da súa novela familiar, da morte e do sexo. Non é doado aceptar que somos seres sexuados e mortais: con frecuencia estes temas exceden a nosa capacidade de representación. Esta dificultade........

© El Salto