ŽİŽEK’İN YAMUK BAKIŞI VE HAKİKATİN KARANLIK YÜZÜ
Gerçeği Görmek İçin Neden Yamuk Bakmalıyız?
Modern insan kendisini gerçeğe her zamankinden daha yakın hissetmektedir. Bilimin ilerlemesi, iletişim teknolojilerinin gelişmesi ve bilgiye ulaşmanın kolaylaşması, insanlığın dünyayı daha açık ve doğru biçimde kavradığı düşüncesini güçlendirmiştir. Ancak çağımızın temel çelişkisi tam da burada ortaya çıkar: İnsan hiç olmadığı kadar çok şey bilirken, bildiği şeylerin ardındaki görünmez düzenekleri anlamakta giderek zorlanmaktadır.
Slavoj Žižek’in Yamuk Bakmak adlı eseri, bu çelişkinin felsefi analizlerinden biridir. Žižek’in temel yöntemi, dünyaya alışılmış doğrultudan değil, eğik bir açıdan bakmaktır. Çünkü ona göre hakikat çoğu zaman doğrudan bakışın içinde değil, bakışın kaçırdığı yerde ortaya çıkar.
Bu nedenle Žižek’in felsefesi bir açıklama sistemi olmaktan çok bir rahatsız etme pratiğidir. O, okura hazır cevaplar vermek yerine, soruların kurulduğu zemini sorgulatır. Gerçek sandığımız şeyin hangi sembolik, ideolojik ve psikolojik süreçler tarafından üretildiğini araştırır.
Bu yaklaşımın temelinde Lacancı psikanaliz ile Hegelci diyalektiğin birleşimi vardır. Lacan insanın gerçeklikle doğrudan ilişki kuramadığını, gerçekliği her zaman dilsel ve simgesel yapılar aracılığıyla deneyimlediğini savunur. Hegel ise hakikatin çelişkilerden arındırılmış bir bütün değil, tam tersine çatışmaların içinden doğan hareketli bir süreç olduğunu gösterir. Žižek bu iki düşünce damarını Marksist ideoloji eleştirisiyle birleştirerek çağdaş dünyanın görünmeyen mekanizmalarını açığa çıkarmaya çalışır.
Hakikat, Kurgu ve Gerçek Arasındaki Çatlak
Žižek’in düşüncesinin en önemli noktalarından biri, gerçek ile gerçeklik arasında yaptığı ayrımdır. Bu ayrım Lacan’ın psikanalitik teorisinin merkezinde yer alır. Gündelik anlamda gerçeklik, üzerinde uzlaştığımız dünyadır. Ancak Lacan açısından “Gerçek”, bu düzenin dışında kalan, sembolik sistemin tam olarak içine alamadığı çatlak noktasıdır.
Žižek bu düşünceyi şöyle açıklar:
“… İnsani evrenimiz var olan evrenlerden sadece biridir; bütün dünyaların gerçek efendileri bizim bilmediğimiz, sanat yapıtları niyetiyle farklı dünyalar, farklı evrenler yaratan esrarengiz varlıklardır …” (s. 29)
Bu ifade ilk bakışta bilimkurguya veya fantastik düşünceye ait gibi görünse de aslında çok önemli bir felsefi probleme işaret eder: İnsan kendi dünyasını mutlak gerçeklik sanma eğilimindedir. Oysa insanın yaşadığı evren, algı biçimleri, kültürel kodları ve sembolik düzenleri tarafından kurulmuş özel bir dünyadır.
Bu noktada Kant’ın fenomen-numen ayrımı hatırlanabilir. Kant’a göre insan şeylerin kendisine değil, onların bize göründüğü biçime ulaşabilir. Žižek ise Kant’ın bu sınır fikrini Lacan üzerinden radikalleştirir. İnsan yalnızca dış dünyayı sınırlı biçimde algılamaz; aynı zamanda kendi gerçeklik deneyimini de ideolojik ve simgesel yapılar aracılığıyla kurar. Dolayısıyla sorun yalnızca “gerçeği bilmiyor olmamız” değildir. Asıl sorun, içinde yaşadığımız gerçekliğin nasıl üretildiğini çoğu zaman fark etmememizdir.
Kafka’nın Dünyası: İçerisi ile Dışarısı Arasındaki Boşluk
Žižek’in düşüncesinde Kafka özel bir yere sahiptir. Çünkü Kafka’nın eserleri modern insanın görünmez iktidar mekanizmalarıyla ilişkisini olağanüstü biçimde ortaya koyar. Kafka’nın dünyasında insan sürekli bir merkeze ulaşmaya çalışır; fakat her zaman görünmeyen bir sistemin içinde kaybolur. Mahkemeler vardır ama suçun ne olduğu belli değildir. Yasalar vardır ama nasıl işlediği anlaşılmaz.
Žižek bu durumu şöyle değerlendirir:
“… İçeri ile dışarı arasındaki bu uyumsuzluk, bu orantısızlık Kafka’nın mimarisinin de temel özelliklerinden biridir …” (s. 31)
Bu “içeri-dışarı uyumsuzluğu”, çağdaş toplumun da temel özelliklerinden biridir. Bugün birey özgür olduğunu düşünür; ancak davranışlarını belirleyen algoritmaların, ekonomik zorunlulukların ve kültürel beklentilerin farkında değildir. Kafka’nın bürokrasisi yerini dijital platformlara bırakmıştır. Eski dönemde insan devlet kurumlarının karşısında çaresizdi. Bugün ise görünmez veri sistemlerinin karşısında… Michel Foucault’nun iktidar analizleri burada önem kazanır. Foucault, modern iktidarın yalnızca yasaklayan değil, aynı zamanda davranış biçimleri üreten bir güç olduğunu göstermişti. Žižek ise bu üretim sürecinin bilinçdışı boyutunu ortaya çıkarır.
Hakikat Neden Kurguya İhtiyaç Duyar?
Modern düşüncenin önemli yanılgılarından biri, kurgu ile gerçeği birbirinin karşıtı olarak görmesidir. Oysa Žižek, Lacan üzerinden bunun daha karmaşık olduğunu savunur.
Şöyle der:
“… “Gerçek” olayların böyle geri dönüşlü olarak kurmacaya (rüyaya) havale edilmesi, ancak “katı gerçeklik” ile “rüya dünyası” arasındaki naif ideolojik karşıtlığa bağlı kaldığımız takdirde, bir “taviz” olarak, bir ideolojik konformizm edimi olarak görünecektir …” (s. 33)
Buradaki temel mesele şudur:
Kurgu her zaman gerçeğin karşıtı değildir. Bazen gerçek, ancak kurgu aracılığıyla görünür hâle gelir. Freud’un rüya analizinde yaptığı şey de budur. Rüyayı anlamsız bir görüntüler bütünü olarak görmez; bilinçdışının işleyiş biçimi olarak değerlendirir. Lacan ise bu noktayı daha ileri taşır:
“… Lacan, işte bu yüzden hakikat “kurgu gibi yapılanmıştır,” der …” (s. 34)
Bu ifade çağdaş kültür açısından son derece önemlidir. Çünkü bugün siyasal anlatılar, reklamlar ve medya imgeleri yalnızca gerçekliği temsil etmez; gerçeklik algımızı da üretir. Bir toplum kendisini nasıl anlattığıyla da var olur.
Delilik, Normalleşme ve Gerçeğin Çatlağı
Žižek’in düşüncesindeki en çarpıcı noktalardan biri, normal kabul ettiğimiz şeylerin aslında ne kadar kırılgan olduğunu göstermesidir. Ona göre gerçeklikten kopmak her zaman delilik değildir. Bazen gerçeklikle aramızdaki mesafeyi koruyabilmek, normal olmanın ön koşuludur.
Bu düşünceyi şöyle ifade eder:
“… O halde, gerçeği gerçeklikten ayıran bariyer, bir “delilik” alameti olmak şöyle dursun, asgari bir “normalliğin” önkoşuludur …” (s. 36)
Bu yaklaşım, çağdaş psikoloji ve toplum teorileri açısından önemlidir. Çünkü insan yalnızca çıplak gerçeklik içinde yaşayamaz. Anlam sistemlerine, sembollere ve anlatılara ihtiyaç duyar. Ancak tehlike burada başlar: İnsan, kendi oluşturduğu anlatıları mutlak gerçeklik zannetmeye başladığında ideoloji ortaya çıkar. Žižek’in bütün felsefi projesi aslında bu noktaya yönelir: Gerçekliği yok saymadan, gerçekliğin nasıl kurulduğunu görmek. İşte “yamuk bakış” tam olarak budur. Doğrudan bakışın kaçırdığı çatlağı görmek!
Freud’dan Lacan’a: Arzunun Gizli Mantığı
Žižek’in düşüncesinin merkezinde yalnızca ideoloji eleştirisi değil, aynı zamanda insan arzusunun nasıl işlediği sorusu bulunur. Çünkü ona göre siyasal ve toplumsal düzenler yalnızca yasalarla, kurumlarla veya ekonomik ilişkilerle ayakta kalmaz; insanların arzuları üzerinden de yeniden üretilir.
Bu noktada Freud’un psikanalizi belirleyici bir başlangıç noktasıdır. Freud, insanın kendisi hakkında bildiklerinden çok daha fazlası tarafından yönlendirildiğini göstermiştir. Bilinçdışı, insanın bastırdığı ama davranışlarını belirlemeye devam eden arzuların alanıdır.
Lacan ise Freud’u yeniden okuyarak bilinçdışının dil gibi örgütlendiğini savunur. Žižek’in özgün katkısı ise Lacancı psikanalizi toplumsal ve siyasal alana taşımaktır. Ona göre ideoloji yalnızca insanların yanlış düşüncelere inanması değildir. Daha derin bir düzeyde ideoloji, insanların neyi arzulayacaklarını belirleyen sembolik bir düzendir.
Bu nedenle modern kapitalizm yalnızca mal üretmez; aynı zamanda arzu üretir. İnsanlara “buna ihtiyacın var” demez. Daha incelikli bir şey yapar: “Bunu istediğinde daha özgür, daha başarılı, daha değerli olacaksın” mesajını verir. Bu mekanizma, çağdaş tüketim kültürünün temelidir. Bir cep telefonu yalnızca iletişim aracı değildir. Bir otomobil yalnızca ulaşım aracı değildir. Bir marka yalnızca bir ürün değildir. Bunların hepsi kimlik, statü ve aidiyet sembollerine dönüşür. Žižek’in eleştirisi tam da burada yoğunlaşır: İnsan çoğu zaman kendi arzularının sahibi olduğunu düşünürken, aslında arzularının nasıl üretildiğini fark etmez.
Dürtü ve Arzu Arasındaki Çatışma
Žižek’in Lacan yorumunda önemli kavramlardan biri “dürtü”dür. Gündelik düşüncede arzu, eksik olan bir şeyi elde etme isteği olarak anlaşılır. Bir nesneye ulaşınca arzu sona erecekmiş gibi düşünülür. Ancak Lacan’a göre durum böyle değildir. İnsan yalnızca nesneyi istemez; isteme biçimini de sürdürmek ister.
Bu nedenle Žižek şu noktaya dikkat çeker:
“… Bir dürtü, tam da arzunun diyalektiğine yakalanmayan, diyalektikleştirilmeye direnen bir taleptir …” (s. 37)
Bu ifade çağdaş toplum açısından son derece önemlidir. Çünkü kapitalist sistem yalnızca ihtiyaçlarımızı karşılamaya çalışmaz; arzunun sürekli devam etmesini ister. Yeni ürünler çıkar. Yeni eksiklikler yaratılır. Yeni beklentiler oluşturulur. Birey hiçbir zaman tamamen tatmin olmamalıdır. Çünkü tatmin olmuş tüketici, piyasa açısından hareketini kaybeder. Bu açıdan Žižek’in kapitalizm eleştirisi Marx’ın meta fetişizmi kavramıyla birleşir. Marx, kapitalist toplumda insanların nesneler arasındaki ilişkileri insan ilişkileri gibi, insan ilişkilerini ise nesneler arasındaki ilişkiler gibi algılamaya başladığını söylemişti. Žižek ise bu analize psikanalitik bir boyut ekler: Modern insan yalnızca metaları fetişleştirmez; kendi arzularını da fetişleştirir.
Freud, Rüya ve Anlam Arayışının Tuzakları
Žižek’in Freud okumasında dikkat çekici noktalardan biri, rüyayı basit bir sembol çözümleme alanı olarak görmemesidir. Freud’a göre rüyanın anlamı, doğrudan görünen görüntülerde değil; rüyanın nasıl kurulduğunda aranmalıdır.
Žižek bu konuda Freud’un şu yaklaşımını vurgular:
“… Freud bir rüya karşısında, “simgesel anlam” denilen şeyi aramaktan kesinlikle kaçınmamız gerektiği konusunda nettir; “Ev ne demek? Evin üzerindeki teknenin anlamı ne? Koşan bir adam figürü neyi simgeler?” gibi soruları sormamamız gerekmektedir …” (s. 77)
Buradaki temel fikir, modern insanın her şeyi hemen açıklama isteğine karşı bir uyarıdır. Bir sembolün tek ve kesin anlamı yoktur. Anlam, ilişkiler ağı içinde oluşur. Bu yaklaşım günümüz medya kültürü için de geçerlidir. Bir görüntünün anlamı yalnızca görüntünün kendisinde değildir. Onu kim üretiyor? Hangi bağlamda dolaşıma sokuluyor? Hangi duyguları harekete geçiriyor? Hangi davranışları teşvik ediyor? Bütün bunlar anlamın oluşumunda rol oynar. Bu nedenle Žižek’in yöntemi klasik anlamda bir yorumlama yöntemi değildir. O, yorumlamanın kendisini sorgular.
Hitchcock ve Bakışın Politikası
Žižek’in Yamuk Bakmak kitabındaki en özgün yanlardan biri, sinemayı felsefi bir düşünme alanı olarak kullanmasıdır. Özellikle Alfred Hitchcock filmleri onun için büyük önem taşır. Çünkü Hitchcock sineması yalnızca gerilim yaratmaz; bakışın nasıl çalıştığını gösterir. Seyirci, yalnızca ekrana bakan........
