menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Bir kuşatmayı yarmak adına

26 0
04.11.2026

Bence felsefe insanı rahatlatmak için değil, sarsmak ve huzursuz etmek için yapılmalı. İnsanı hiç beklemediği bir vakitte gelip yoklayan huzursuzluklar vardır. Çoğun “iyi huylu” huzursuzluklardır bunlar: eylemsizlik sarmalını kırarak insanın ortak bir dünya için birlikte ne yapabileceğini sorgulamaya teşvik ederler. Hayatın sıcaklığına ve acısına temas eden, felsefeyi sokağa ve kamusal alana taşıyarak huzursuzluk kışkırtan pratikleri kastediyorum: Örneğin, süpermarketlerdeki steril paketli etlerin arkasındaki devasa mezbaha endüstrisini, tabağımızdaki yemeğin hangi sömürü çarklarından geçerek geldiğini görünür kılan eylemler yapan aktivistleri… Onlar sayesinde felsefe, doğrudan cüzdanımıza ve midemize dokunan huzursuz edici bir seçime dönüşür. Buna, menziline dünyanın bütün sokaklarını alan, genişleyip devasa bir halk kategorisi oluşturan insanların, özlemlerini, ihtiyaçlarını ve arzularını müştereken dile getirmesi arayışının “arıza felsefesi” de diyebilirsiniz.

Mesela Garcés’i kastediyorum: Marina Garcés’in kendisinin de dahil olduğu Katalonya’daki kamusal felsefe kolektifleri felsefeyi kapalı salonlardan çıkarıp işgal evlerine, kriz anındaki mahallelere taşıdılar. Garcés’in izinden giden aktivistler, İspanya’daki ekonomik kriz döneminde evlerine el konulan insanlarla bir araya gelerek “Bu kriz sizin bireysel başarısızlığınız değil, sistemin ortak saldırısıdır” demiş, suçluluk psikolojisinin kolektif bir öfkeye ve dayanışmaya dönüştürülmesini sağlamışlardı.

Felsefe sarsıcı olduğunda, sizi otomatik pilottan çıkarır. Sokrates’in sokan at sineği veya Diyojen’in gözünüzü alan feneri gibi o ana kadarki muhayyilelerinizin zembereğini boşaltır. Çünkü ancak rahatınız kaçtığında gerçekten düşünmeye ve dünyayı değiştirmeye başlarsınız.

Politik huzursuzluk, sistemin size dayattığı gerçeklik ve otorite algısının bir illüzyon olduğunu fark ettiğiniz an başlar. Bu huzursuzluk, makine kırıcılarının (luddistler) veya Rus anarşistlerin yaptıkları gibi mesela, sabotajlar yoluyla kapitalizm makinesindeki kaçınılmaz arızanın bir an önce ortaya çıkmasına yardımcı olur. Devrim, böyle bir arızanın ertesi durumu, “ertesi gün”ü olarak çıkar ortaya.

Mesela vergileri ya da faturaları ödememek, seçime katılmamak, kimlikleri bankamatik kartlarını çerçöp arasına fırlatmak, sabah işe gitmemek, kravat takmamak, telefonlara çıkmamak, susmak, ilişkiler sahasından hepten istifa etmek gibi küçük burjuva eylemsellikleri bile, ağız dolusu köpükler saçan delişmen bir kısrağın tutulduğu ahırdan kaçacak kıvama geldiğinizin belirtileri olabilirler. Çünkü delişmen kısrak refleksi, biçim ve öz olarak bu kökensel arızaların izlerini taşır içinde.

Felsefi alegoriler, zihninize batan birer kıymık gibi çalışarak sizi alışılmış algıların dışına fırlatırlar. Felsefe can yakıcı olmalıdır çünkü. Kışkırttığı huzursuzlukla “Ortak bir dünyada, insanca ve özgürce nasıl yaşayabilirim” sorusunun peşinden gitmenizi sağlamalıdır.

Platon’un Mağara Alegorisini anımsayın: Mağaradaki zincirlenmiş insanlar, duvara yansıyan gölgeleri tek gerçeklik sanıyorlardı. İçlerinden biri zincirlerini kırıp dışarı çıktığında, güneşin (gerçeğin) ışığı gözlerini kamaştırmıştı. Bu kamaşma ona içsel ve fiziksel bir acı (huzursuzluk) verdi. Ancak huzursuzluk asıl politik boyutunu, o kişinin mağaraya dönüp diğerlerini uyandırmaya çalışmasıyla kazanmıştı. Statüko (gölgeleri izleyerek güç kazananlar), tarih boyunca bu huzursuzluk kaynağını hep yok etmek istemiştir. Mağara alegorisi, toplumsal illüzyonları bozmanın ve kitleleri uyandırmanın her zaman politik bir risk ve huzursuzluk taşıdığını gösterir. Gölgeler çokluk, iktidarın/statükonun eylem repertuvarına dair yanılsamalar olmuşlardır.

İçsel huzursuzluk, hayatın anlamsızlığı, rutinlerin boğuculuğu, absürtle yüzleştiğinizde varoluşsal bir sancı olarak yüzeye çıkan şeydir. Sisifos’un kayayla yaşadığı boğuşmayı hatırlayın. Tanrıların ölçüsüz cezasının farkına vardığında huzursuzlukla birlikte bir aydınlanma da yaşadı: Sisifos’un, kaderini kabul edip cezayı kendi özgür seçimine dönüştürdüğü epifanik ânı kastediyorum. Kaderini sevmek (Amor Fati), hayatın tüm anlamsızlığına ve zorluğuna karşın, ipleri eline alıp “Bu hayat benim, onu tüm huzursuzluğu ve tekinsizliğiyle kabul ediyor ve onu anlamlandırıyorum” demenin pratiğidir. Sadece faturaları ödeyecek kadar kazanmaya, sömürüye ve erk cenderesinin boğuculuğuna rağmen koşullara karşı yenik olmanın acısını ressentiment ile değil dirençle zırhlamak, intikamın değil, adaletin peşinde koşturmak, bir Sisifos mesaisi. Akıntıya karşı kürek çekme direnci, bir Sisifos mesaisi. Toplumsal ayrışmaların, parçalanma ve uçurumların daha keskin hâle geldiği ülkemizde, yaşamak bir Sisifos mesaisi…

Kaderini sahiplenme, özgür seçim ve huzursuzluk aralığında beliren teorik kapsam, absürt kökenli yabancılaşma ideolojisine bir itiraz olarak konumlandığı oranda, Marksist bir savdır ve o oranda sistemin hâlihazırdaki yıkıcı etkilerini savuşturma imkânına sahiptir.

Gregor Samsa ve Akilleus ile Kaplumbağa anlatılarının saldığı huzursuzluk, toplumun size biçtiği rollerin, ekonomik sistemin başarı/hız yanılsamalarının insanlığınızı nasıl da elinizden aldığının ayrımına vardığınızda tetiklenen bir duygu.

Böcekleşmeyi kayıt altına alan ânın alkemisini, tüm saçmalığı ve dehşetiyle yansıtır Samsa’nın evreni. Samsa sabah uyandığında devasa bir böceğe dönüşmüştür. Bir böceğe dönüşmesine şaşırmak yerine, işe geç kaldığı için patronunun ne diyeceğine üzülmesi, uğradığı dehşetli “istila”nın şoku nedeniyledir. Sistemin bireyi araçsallaştırması ve kendine yabancılaştırması öyle bir istila boyutlarındadır ki birey, kendi bedeninin, varlığının ve kimliğinin çöküşünden ziyade, sistemin üretken bir çarkı olamamaktan korkar hale gelir. Üzerinde bir hayat inşa etmeye çalıştığı sosyal zemin öylesine kaygandır ki dün çizdiği haritanın sınırları bugün değişmiştir. Bu alegori, birer böceğe dönüşene kadar çalışmak zorunda olan, benliğine yabancılaşmış modern kölelerin trajedisinden bir ders çıkarıp önünüze koyar. Sistemin çatışmalı arenasında sahne alan insana biçilen rolün etrafa, kaçış enerjileri, artıp azalan hız, telaş, endişe ve her istila anında titreme-ürperme-kasılmalar saçtığına dair bir ders… Bu rolü giyinmeyi reddetmeye dair bir uyarı gibi…

Hızlı koşucu Akilleus, kendisinden biraz önde başlayan bir kaplumbağaya asla yetişemez; çünkü kaplumbağanın ulaştığı her noktaya geldiğinde, kaplumbağa az da olsa ileri gitmiş olacaktır. Bu paradoks, modern toplumun kutsadığı durmaksızın ilerleme, hız ve büyüme mitine verilen felsefi bir itiraz gibi. Sosyal hayatta size sürekli koşmanız, tüketmeniz, kariyer basamaklarını tırmanmanız söylenir. Ancak bu yarışın bir varış çizgisi yoktur; sistem hedefi sürekli biraz daha ileri taşır. Buradaki huzursuzluk, toplumsal başarı ve hız yarışından çekilme, yavaşlama ve sistemi sorgulama arzusu yarattığı oranda işlevseldir. Modern birey, kendini bir bütünlük, süreklilik ve istikrar içinde tanımlamak eğiliminde. J. Butler’ın de belirttiği gibi, bütünlük hissi, toplumsal normların biçimlendirdiği bir performansın ürünü.[1] Sadece kendi performanslarınızı sahnelemekle yükümlü olduğunuz kapitalist evrende, performanslarınızın paslandığı o dehşetli ânı düşünün!

Kuantum fiziğinin Schrödinger’in Kedisi adlı düşünce deneyinde, kapalı bir kutudaki kedi, gözlem yapılana kadar hem canlı hem ölüdür. Bu alegori, modern toplumlarda bireyin ve hakların askıya alınma durumunu açıklar; en azından benim çıkardığım ders bu. Güvencesiz çalışanlar, göçmenler, mülteciler sistem için hem var hem de yokturlar. Bir mülteci yasal olarak yok (vatandaş) sayılırken, fiziksel ve ekonomik verim olarak (ucuz iş gücü) var durumundadır. Buradaki “sum” ve “non sum” arasında salınma hâli, sistemin bu kategoridekileri “hukuki” bir belirsizlik eşiğinde tutması için.

Göçmenler belirsizlik çağının jeopolitiğinin ve güç ilişkilerinin kodlarına dahil edilmiştir. Saf ırk/kültürel arınma saplantısı uğruna, erk makinesinin arızasızlığını yüceltip toplumu kusursuz organik bir malzeme olarak görmenin de hizmetine koşulmuşlardır. Ama irsi anlamda mükemmele varmış bir organizma olarak toplum tasavvuru, faşist bir muhayyiledir nihayetinde. Ancak mesele, bunun da dışına taşarak belirsizliğin, toplumsal huzursuzluğu yönetmeye ve onu bir tahakküm aracı olarak kullanmaya dair bir iktidar alanına yerleşmesiyle, siyasallık kazanır. Üstenci Batılı akıl, bir sonraki etabın niteliklerinin de bilinebileceğini vehmeden pozitivist bir tasavvura sahiptir. Kültürel ve etnik çeşitlilik arz eden toplumların modern “soy”, faşist monarkların sultasına bırakılmasını savunan elitist bir akıldır bu. Ancak gün gelir, göçmenler, mülteciler hakikatle her temaslarında dünyaya batmak isteyen o huzursuzlukla aydınlanırlar. Bu paradoksu kavramak, toplumsal adaletin ve insan haklarının gözlemcinin (otoritenin) keyfine göre nasıl da şekillendinii sorgulatan politik bir huzursuzluk yaratabilir.

Platon, insan ruhunu iki ata hükmetmeye çalışan bir arabacıya benzetir. Atlardan biri beyaz, soylu ve rasyoneldir (ideallere koşanı); diğeri siyah, vahşi ve şehvet düşkünüdür (arzulara ve dünyaya çekeni). Bu alegori, arzu siyasetini ve kitle manipülasyonunu açıklamak için işlevsel. Modern kapitalizm ve faşizm, ruhun hep o siyah atına, başka bir deyişle ilkel arzulara, hedonizme, öfkeye, tüketime ve korkulara oynar. Reklamlar ve popülist politikacılar siyah atı kamçılayarak arabacıyı (aklı ve iradeyi) devirmeye çalışırlar. Bunun, içsel denetiminizi, istençlerinizi nasıl kaybettiğinizi gösteren sosyal bir huzursuzluğu kışkırtması beklenir. Arzularınızın ne kadarının size ait olduğunu ne kadarının algoritmalardan sızdığını, istençlerinizin hangi kuşatmalar altında olduğunu sorgulatır size. Sorunun kökeni, özne olma kuramının en temel meselelerine uzanır.

Sömürgeci........

© Ek Dergi