menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Erinç Büyükaşık yazdı: Gömülü Tarih: Faruk Duman’da Mekân, İnsan ve İktidar

18 0
31.10.2026

Canlı Yayın Tekrarları

Popüler Kültür Tiyatro Sinema Müzik

Erinç Büyükaşık yazdı: Gömülü Tarih: Faruk Duman’da Mekân, İnsan ve İktidar

EB Erinç Büyükaşık · 31 Ekim 2026 • 12 Dakika 32 Saniye · 0 yorum

Gömülü Tarih: Faruk Duman’da Mekân, İnsan ve İktidar

Doğanın gölgesinde kalan tarih

Faruk Duman üzerine yazılan eleştiri bugüne kadar üç yoldan ilerledi, ama üçü de şiddetin tarihine varmadan durdu. Emre Kundakçı, Duman’ın bütün yapıtlarını “tek bir ruhun” anlattığı bir bütün olarak okudu; o ruhu da doğanın ruhu saydı. Selver Sezen Kutup, av sahnelerini ölümlülük ve toplumsal cinsiyet açısından çözümledi. Fatih Arslan ile Aybüke Güçlü Demir ise öykü kişilerini kimlik kuramlarının kalıplarına yerleştirdi.

Bu okumaların her birinin haklı olduğu bir yer var. Türkan Topcu’nun da belirttiği gibi, Duman’ın romanlarında doğa bir arka plan olmaktan çok uzaktır. Av da ahlaki ikiliklere gerçekten sığmaz. Ne var ki bu yaklaşımlar şiddeti ya doğanın döngüsünde ya cinsiyet ilişkilerinde ya da bireyin iç dünyasında arıyor. Böyle olunca ormanda vurulan tavşanın, mağarada saklanan Ermeni bebeğin, karakolda gözü bağlanan öğretmenin aynı toprağın katmanlarında yattığı gözden kaçıyor.

Bu yazıda Duman’ın yapıtını bir gömülü tarih poetikası olarak okumayı öneriyorum. Duman’da mekân tarihin şiddetini saklar; ölüler, hayvanlar ve kıyıda kalmış insanlar bu şiddeti yaşayanlara taşır; iktidar ise onu adsızlaştırarak, efsaneye çevirerek ya da asfaltla örterek bastırır. Duman’ın “gerçeküstü” diye anılan dili gerçeklikten kaçmaz; doğrudan söylenemeyeni söylemenin, adı konamayanı yaşatmanın yolunu arar.

Yazı beş kitaba dayanıyor: İncir Tarihi (2010), Köpekler İçin Gece Müziği (2014), Sus Barbatus! 2 (2020), Sus Barbatus! 3 (2021) ve Ayazma Kahvesi Aşıkları (2022). Bu kitaplar Osmanlı’nın masalsı zamanından 1960’ların İstanbul’una, 1979–80 Kars’ından bugünün kent ile taşra arasındaki yarılmasına uzanıyor. Duman aynı şiddet düzenini bu zamanların her birinde yeniden kuruyor.

Mekân: Adı silinmiş coğrafya

Baş harfin politikası

Sus Barbatus! üçlemesinde hiçbir yer tam adıyla anılmaz: K. Kenti, Ç. Gölü, A. Dağları, K. Nehri, Ş. Mitingi. Yine de coğrafyayı tanımak zor değildir. Âşık Şenlik, Kazım Karabekir ve Doğu Ekspresi metni Kars ile Çıldır arasındaki gerçek coğrafyaya bağlar. Duman, Gamze Akdemir’le yaptığı söyleşide romandaki köyü bir Ardahan köyünden yola çıkarak kurduğunu ve Artvin’in Macahel Vadisi’yle birleştirdiğini anlatır.

Baş harf burada iki işe yarar. Bir yandan yeri masallaştırır: K. Nehri “adasız deniz” olur, Ç. Gölü’nün aynasında “nallarıyla gökyüzünü adımlayan atlar” belirir. Öte yandan 1979–80’in korku iklimini biçime taşır: adı söylenmeyen yer, adı anılamayan bir dönemin yansımasıdır. Kundakçı, serbestçe konuşulamayan dönemlerde öykülerdeki hayvanların eğretileme işlevi gördüğünü söyler; üçlemede bu işlevi coğrafyanın kendisi üstlenir.

Bu ikili bakışı romanda bir karakter dile getirir. Faruk, K.’ye ilk gelişini anımsarken şöyle düşünür: “trenden inenler için, K. bir düş ülkesiydi. Yaban atları eşliğinde girilen bir ülke. Ama aslında durum hiç de öyle değildi.” Duman’ın mekân anlayışı, masalla gerçek arasındaki bu yarıkta biçimlenir.

Orman: Sığınak ve tuzak

Türkan Topcu, Duman’ın orman betimlemelerinde ekofobi, yani doğaya karşı akıl dışı bir korku görür: orman karanlıktır, tehlikelidir, tehdit eder. Gözlem yerindedir, ancak açıklama eksik kalır. Duman’ın ormanı insanlar orada avlandığı için korkutucudur. Sus Barbatus! 2 bir kartalın yavru bir ceylanı kapmasıyla açılır: “Belki de orman belimizin kırıldığı bir yerdir.” Devrimci gençler aynı ormanda saklanır, Kadir Ağa’nın adamı Jilet aynı ormanda insan avlar.

Köpekler İçin Gece Müziği‘nde bu yapı daha da belirgindir. Ormanın ortasındaki av köşkünde kaçırılmış bir çocuk tutulur; penceresiz küçük odada “bir tahta sandalye, yerde leğenler” vardır. Burada korkuyu doğuran, insanın insana kurduğu tuzaktır. Orman, bir işkence odasını sakladığı için karanlıktır. Topcu’nun ekofobi dediği şeye tarih korkusu demek daha doğru olur.

Duman tarihi anlatmaz, toprağa gömer. Sus Barbatus! 2‘de köyde anlatılana göre “Ermeni kadınlardan biri, kaçakaç sırasında” bebeğiyle birlikte bir mağaraya sığınmıştır. Sus Barbatus! 3‘te kayalıklarda “Ermenilerden kalma bir sandık” bulunduğu söylenir; K.’deki taş evler “Rumlardan ya da Ermenilerden kalma”dır. Bölgenin Ermeni ve Rum geçmişi bir hazine efsanesine, bir “deli saçması”na dönüşmüştür ama silinmemiştir.

Aynı izlek öykülerde de sürer. Arslan ile Güçlü Demir’in aktardığı “Emanet” öyküsünde, atalarının Ermeni olduğu düşünülen Ebe Zeliha yalnız kaldığında kendi dilinde şarkı söyler ve kimsenin açıldığını görmediği ceviz bir sandık taşır. Metin sandığı şöyle tanımlar: “her sandık bir devlet demektir. Sır saklar, nice keder biriktirir.” Makalenin yazarları sandığı bir kimlik simgesi olarak görür. Bence sandık bir arşivdir: resmî tarihe girmeyen, kadınların koynunda taşıdığı bir karşı-devlet.

Beş kitabı birbirine bağlayan imgelerin en güçlüsü su ile asfalttır. Sus Barbatus‘ta su durdurulamaz bir güçtür: “suyun önüne hiçbir güç geçemez”, “Suyun hiç imanı yoktu.” Ayazma Kahvesi Aşıkları‘nda ise asfaltın altında kaybolur: “Su artık, tepeden indiğinde, yani asfalt yolla karşılaştığı zaman birden kaybolur.” Ardından bir ağıt gelir: “Denize ulaşamayan su, ne hüzünlü bir sudur.”

Köpekler‘de kentli Tarık’ın son tutunduğu şey asfalttır: “Asfalt yola hiçbir şey olmaz.” Roman, uçurumu ve kulübeyi yutan bir selle biter. Asfalt modernleşmenin ve unutmanın örtüsüdür; su ise bu örtünün altında akmayı sürdüren geçmiş. İmge her kitapta başka bir anlam kazanır: Ayazma‘da kentin dönüşümüne duyulan hüzün, Köpekler‘de doğanın öcü, Sus Barbatus‘ta toplumsal hareketin karşılığı olur.

İstanbul Duman’da iki ayrı yüzle görünür. İncir Tarihi‘nde Üsküdar bir kokudur: “yurt dediğimiz şey aslında kokudan ibarettir.” Sürgündeki Zeyrek’in kentle bağı, incir kokusunun hatırasından ibarettir. Ayazma‘da ise İstanbul sınıfların haritasına dönüşür: Arnavutköy’deki köşkün sosyetesi, Haydarpaşa’daki hastane, Yakacık sanatoryumu. Duman’da kent ya bir koku ya bir sınır çizgisidir; iki durumda da kaybedilmiş bir şeyin yeridir.

İnsan: Merkezden çekilen özne

Duman’da anlatı insandan başlamaz. Köpekler tavşanın, yılanın, solucanın bakışıyla açılır; romandaki ilk “olay” bir tavşanın vurulmasıdır. İncir Tarihi bir acâibnâme gibi kurulur ve insandan önce var olan bir düzeni hatırlatır: “bütün bu şeyler bizden önce zaten var idiler.” Sus Barbatus‘ta karakter listesi bile hayvanlarla başlar: SUS BARBATUS, KARAGÖZ, GÖKYÜZÜ, DAVUT.

Nedret Öztokat Kılıçeri’ye göre yaban domuzunun ruhunun bir insan bedenine geçmesi, insanla hayvan arasındaki sınırı bulanıklaştırır. Duman da Kader Menteş........

© Edebiyat Burada