The Economist’in 40 yıllık buluşuna saygımız tam. Tedavülden kalkmasını önerdiğimiz alışkanlık, hamburger fiyatından doğrudan kur hükmüne sıçramak. Big Mac öğretici yerini koruyabilir; ekonominin tamamı adına konuşamaz.

“Farklıysan, yalnızsın.” Aldous Huxley, Cesur Yeni Dünya

Türk lirasının aşırı değerli bulunduğu tartışmalarda masaya sık sık aynı tabak geliyor: Big Mac. Türkiye’deki hamburgerin dolar karşılığı ABD fiyatını aştığında hüküm hazır: Lira pahalı, kur yükselmeli. Ül­kenin üretim yapısı, verimliliği, dış dengesi ve fiyatlama davra­nışları iki ekmeğin arasına sığ­dırılıyor.

Ekonoritmiks, TL’nin aşırı de­ğerli bulunduğu tezi paylaşmı­yor. 16 Eylül 2024 tarihli “Des­pacito”da ihracatı Avrupa’nın talebi ve euro/dolar çaprazıyla birlikte okumuştuk. Hayat paha­lılığı, reel değerlenme ve kurun denge düzeyinden uzaklaşması farklı kavramlar. Bir restoran fi­yatı bunları birbirine bağlama­ya yetmez. Üstelik hamburge­rin üreticisi büyüme hesabına tavuk, renkli içecekler ve küçük porsiyonlar ekliyor. Menü deği­şirken kur tartışması aynı tabak­ta kalıyor. McDonald’s’ın gele­ceğini açıklamakta zorlanan tek ürün, bütün ekonomilerin ortak ölçüsünü ne kadar taşıyabilir?

40 yıllık bir iktisat buluşuna saygıyla

Önce hakkını verelim. The Economist’in 1986’da başlattığı Big Mac Endeksi bu yıl 40 yaşın­da. Derginin eski ekonomi edi­törü Pam Woodall’ın fikri, satın alma gücü paritesini gündelik hayata taşıyan parlak bir iktisat anlatısı. Ders kitaplarına girdi, akademik araştırmalara ilham verdi. Karmaşık bir kavramı her­kesin anlayabileceği bir ürünle anlatmanın kıymeti büyük.

Mantığı sade: Benzer bir ürü­nün farklı ülkelerdeki fiyatlarını ortak para birimine çevirip kar­şılaştırmak. Temmuz 2026’da Türkiye’de Big Mac 6,91 dolar, ABD’de 6,22 dolar. Ham endeks TL için yüzde 11,1 aşırı değerli­lik gösteriyor; gelir düzeltmeli sürümde oran yüzde 38,7. İki he­sap da hamburger fiyatına daya­nıyor. Ekonominin denge kuru­na ilişkin hüküm daha geniş bir inceleme gerektiriyor. Dergi de endeksi hassas bir kur değerleme modeli diye sunmuyor. Buluşun sahibindeki ölçülülüğü yorum­cuların da taşıması gerekiyor.

Aynı hamburger, farklı ekonomiler

Big Mac’in etiketinde et, ekmek ve peynirin yanında kira, ücret, elektrik, vergi, lojistik ve işletme­cinin marjı bulunuyor. Bunların tümü ülkeler arasında aynı reka­bet koşullarında fiyatlanmıyor. Dana etindeki arz kısıtıyla dük­kân kirasındaki artış aynı kanal­dan gelmez. Hizmet fiyatların­daki katılık da döviz piyasasının günlük hareketlerini izlemez.

Bir hamburger bazı pazarlarda gündelik ucuz öğün, bazılarında markalı bir dışarıda yeme dene­yimi. Aynı tarif, aynı bütçe payını veya aynı tüketici kitlesinin ga­rantisini vermez. Kişi başına ge­lir düzeltmesi bu ayrımların bir bölümünü yakalayabilir; sektörel maliyetleri ve........

© Dünya