menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Toplumun Hafıza Fonu

71 0
29.10.2026

Bir toplumu idare etmenin en ucuz yolu, ona hatırlatmamaktır. Dün meydanları dolduran öfke bugün bir dipnot, dün "asla" denilen şey bugün "elbette" oluyor. Biz buna şaşırıyoruz; oysa asıl acayip olan, tuhaf bulmamız değil mi?

Kur'ân, insanlığın ilk sürçmesini bir unutuş olarak anlatır: "Andolsun, daha önce Âdem'e ahid vermiştik; fakat o unuttu, onda bir azim bulmadık." (Tâhâ 115). Dikkat buyurun, unutmak ile azimsizlik aynı âyette yan yana durur. Hafızası zayıflayanın iradesi de gevşer.

Alimlere göre, cennette / başlangıçta bütün eşyanın isimlerini meleklere sayan yeryüzü halifesine “insan” denmesi, kendisine ahid verilip de unutmasındandır. Yani insan nisyan ile malûldür.

Ferdin unutkanlığı bir zaaftır. Ama milyonların aynı anda unutması, aynı anda öfkelenip aynı anda vazgeçmesi başka bir şeydir. O artık bir hâl değil, bir mekanizmadır; ölçülebilir, hesaplanabilir ve ne yazık ki yönetilebilir.

Yaklaşık yüzelli yıl önce Almanya’da yapılan bir deneyde ortalama zihin sağlığına sahip bir insanın öğrendiklerinin yaklaşık yarısını bir saat içinde, üçte ikisini bir gün içinde kaybettiği görülmüş. Bugün bu kaybın çok daha fazla arttığını herkes kendinde de müşahade edebilir.

Aslında dikkatimizin toplam hacmi küçülmüş değil; ona talip olan içerik çoğalmış. Daha çok şey daha kısa sürede üretildikçe, dikkat daha erken tükeniyor ve yenilik açlığı bizi konudan konuya daha hızlı savuruyor.

Toplumsal hafıza iki kanalla yaşar: dilden dile dolaşan iletişimsel hafıza ve kayda geçen kültürel hafıza. İlki hızla söner; mesela şarkılar ortalama 5,6 yılda, biyografiler 20–30 yılda iletişimsel hafızadan çekilir.

Yine tespitlere göre bir olayın canlı hatırası üç-dört kuşak, yani 80–100 yıl kadar yaşıyor; bir kitaba, bir anıta, bir ritüele aktarılması sadece onun varlığından haber veriyor yoksa özel bir çaba ve ilâhi bir dokunuş........

© Doğruhaber