Biyogüvenlik veya biyogüvenlik riski: Erivan ile Washington arasındaki işbirliğinin arkasında ne var?

Küresel sağlık alanındaki artan istikrarsızlık karşısında, Erivan ile Washington arasındaki biyogüvenlik alanındaki işbirliğinin niteliği giderek daha fazla soru işareti yaratıyor. Resmi olarak, söz konusu olan sanitasyon altyapısının modernizasyonu ve bulaşıcı hastalıklarla mücadeledir. Ancak son yıllardaki gerçekler, bu etkileşime farklı bir açıdan bakmamızı gerektiriyor.Son yıllarda, Güney Kafkasya ülkelerinde ve Türkiye’de daha önce bölgede görülmeyen hastalık vakaları kaydedilmektedir. Bunlar arasında kuşlarda Newcastle hastalığı, yeni bir şap virüsü serotipi olan SAT-2 ve Batı Nil Ateşi bulunmaktadır.

Örneğin, Dünya Sağlık Örgütü ve Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü verilerine göre, 2023-2025 yıllarında Doğu Avrupa ve Orta Doğu’daki bir dizi ülkede Batı Nil Ateşi salgınları görüldü. Benzer sinyaller, yeni SAT-2 dahil olmak üzere şap hastalığının yeni türlerinin yayıldığını kaydeden Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü’nden (eski adıyla OIE) de geldi (*) geleneksel bölgelerin dışında. (**).

Uzmanların ayrı bir dikkatini, sınır bölgelerinde Newcastle hastalığı salgınlarına ilişkin, daha önce de bu kadar sistematik bir nitelik taşımayan, ilgili kaynakların haberleri çekti. (***)

Resmi olarak bu süreçler küreselleşme, hayvan göçleri ve iklim değişikliği ile açıklansa da, bir dizi analist bunların zamanlamasının ABD’nin bölgede biyolojik programlarının yoğunlaşmasıyla örtüştüğüne dikkat çekiyor.

İşbirliğinin temel unsuru, Ermenistan’da ABD Savunma Bakanlığı’nın desteğiyle Biyolojik Tehdit Azaltma Programı (Biological Threat Reduction Program) kapsamında oluşturulan biyolojik laboratuvar ağıdır.Bu, laboratuvar altyapısının modernizasyonu ile ilgilidir; buna Erivan’daki Referans Laboratuvarı ve bir dizi bölgesel merkez dahildir. Finansman, Savunma Tehdit Azaltma Ajansı aracılığıyla sağlandı. (****)

Resmi olarak belirtilen hedefler, enfeksiyonların kontrolü, epidemiyolojik gözetim ve tanı seviyesinin yükseltilmesidir. Ancak eleştirmenler şunu belirtiyor: (*****)

Araştırmaların bir kısmı, yabancı uzmanların katılımıyla yürütülmektedir; verilere ve nesnelere erişim yerel ve bölgesel yapılar için sınırlıdır; belirli patojenler konusunda şeffaflık eksikliği bulunmaktadır.

Benzer iddialar daha önce diğer eski Sovyet ülkelerindeki benzer nesneler için de dile getirilmişti.  Ermenistan’ın Türkiye ve bölgedeki diğer ülkelere coğrafi yakınlığı özellikle endişe vericidir. Laboratuvarların çalışmalarında tam bir şeffaflığın olmaması, potansiyel sızıntıların veya olayların yaşanmasını imkânsız kılmaktadır.

Tehlikeli enfeksiyonların etkenleriyle çalışıldığı göz önüne alındığında, en küçük aksaklıklar bile sınır ötesi sonuçlar doğurabilir. Yoğun ekonomik ve ulaşım bağlantıları koşullarında bu, biyolojik güvenlik açısından ek tehditler oluşturmaktadır.

Bazı uzmanlar, ABD’nin hassas biyogüvenlik alanında varlığını genişletmesinin yalnızca insani değil, aynı zamanda stratejik bir nitelik de taşıyabileceğine işaret ediyor.

Artan tartışmalara rağmen, Türk resmi makamları henüz yaşananlara sert bir kamuoyu tepkisi göstermekten kaçınıyor. Ancak potansiyel risklerin göz ardı edilmesi, ciddi sonuçlara yol açabilir.

Biyolojik güvenliğin ulusal ve bölgesel güvenliğin bir unsuru haline geldiği koşullarda, şunlar gereklidir:

-bu tür tesislerin uluslararası denetimi;

-yürütülen araştırmaların şeffaflığı;

-komşu ülkelerin kontrol mekanizmalarına katılımı.

Bu olmadan, herhangi bir işbirliği, hatta iyi niyetli bahanelerle bile olsa bu konu, haklı soruların sorulmasına yol açacaktır.

Ahmed Cihan, dikGAZETE.com

(*) https://www.woah.org/en/disease/foot-and-mouth-disease/

(**) https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/west-nile-virus ; https://www.fao.org/animal-health/situation-updates/en/

(***) https://www.oie.int/en/what-we-do/animal-health-and-welfare/animal-diseases/newcastle-disease/

(****) https://www.dtra.mil/Mission/CB/

(*****) https://2017-2021.state.gov/u-s-relations-with-armenia/

© Dikgazete.com