Dünyanın ilk pulu Nilüfer'deD

Bir mektup aldığımda zarfın üzerindeki yazıdan anlardım kimin yolladığını, nereden ve hangi postaneden, hangi gün gönderildiğine bakardım hemen. Sonra incelemeye başladığım pulun üzerinde bir edebiyatçı varsa değme keyfime.

Yaklaşık beş bin mektup-kart yazmış ve bir o kadar da yanıt almış biri olarak, hayatımın bir döneminde yalnızca yazışarak iletişim kurdum. Ne telefon, ne e-posta, ne kısa mesaj; sadece mektup ve kart vardı hayatımda. En son mektubu kime yazdığım aklımda ama en son bana kim mektup yazdı anımsamıyorum bile. Hazin.

Yakın zamana kadar posta kutusu olan biriydim ama posta idaresi bu hizmetine o kadar fahiş zam yaptı ve posta kutusunu o kadar anlamsız bir hale getirdi ki, çok sevdiğim halde bu hevesten de vazgeçmek zorunda kaldım. Yaşadığım saçmalıkları burada ayrıca anlatmama gerek yok ama yakınımdaki postaneden adıma kayıtlı 172 numaralı posta kutuma gelen mektubun bilmem nereye, kimin posta kutusuna bırakıldığını da bilirim. Neyse!

Mektup yazdım pulum yok

Mektup taşınıyor, gönderi her neyse çeşidine göre teslimatta ücretlendiriliyor, kayıt altına alınıyor ve ulaştırılıyordu. Sistem karışık. Devlet parasını sonraya bırakmaz, önden alır, fazla alırsa bir ara iade edeceğini falan söyler. Posta idaresine bir yenilik gelmeliydi ve gönderinin ücreti peşin alınmalıydı; ama nasıl? Bölgeden bölgeye insandan kuruma bu bedelin değişmemesi ve standart olması gerekiyordu. Küçük, taşınabilir, yapıştırılabilir bir resmî kâğıt parçası bu nedenle üretildi. Gönderinin üzerindeki pul bir değişim değeri kazandı ve bedelince satın alınabilen bir nesneye dönüştü. Koleksiyonerler bu yazının konusu olmadığı için, pulun sonradan kazandığı koleksiyon değeri üzerine yazmayacağım, ki zaten alanım değil.

6 Mayıs 1840 tarihinde, üzerinde Victoria portresi taşıyan bir penilik pul İngiltere’de kullanıma girdi ve bu pul dünyanın ilk pulu olarak kayıtlara geçti. Pulun mektup ücretini gönderici tarafından önceden ödeme aracı olarak kullanılması İngiltere’de bu tarihte başladı. Uluslararası posta sisteminde ortak kuralların oluşturulması içinse 1874’te Bern Antlaşması imzalandı ve Genel Posta Birliği kuruldu.

Sonra ve zamanla yaşanan değişimde okuma yazma oranındaki artış, insanların mektuplaşması, birbirine kart yazması, gönderilerin zamanında yerine ulaşması ayrı bir önem taşıyordu. Evlerde ve postanelerdeki posta kutularının önemi bazı ülkeler için hâlâ geçerli ve posta, neredeyse kişiler ve devletler için biricik iletişim aracı olmaya devam ediyor.

Dünyanın ilk pulunu ben de geçenlerde Bursa’da gördüm. İngiltere nere, Bursa-Nilüfer nere? İşte bu koleksiyonerlerin bileceği ve hemen anlayacağı bir gerçeklik.

Nâzım Hikmet Kültürevi’nde açılan Türkiye Cumhuriyeti Pulları sergisini gezdiğimde karşıma çıkacaklardan ben de habersizdim. Pul deyince aklımıza gelen dikdörtgen, kenarı tırtıklı ve aşağı yukarı aynı ebatlardaki yapışkanlı kâğıt dünyanın birçok ülkesinde farklılık gösterebilmiş. Altıgen bir pulun olduğunu ben bu sergide gördüm, hatta üçgen pul da vardı.

Yeni Cami avlusundaki Postane-i Âmire, 23 Ekim 1840’ta kurulan Posta Nezareti’nin ilk postanesiydi. İlk pulların üzerinde de padişah tuğrası, hilal ve Osmanlı devletini temsil eden yazılar bulunmaktadır. Yanlış kalmadıysa aklımda, 1863 yılını gösteriyor takvim ilk pulun basımı için, aracılık eden ve girişimde bulunan Agâh Efendi’nin de emeğine saygıyla…

Pulun sınıfsal ve siyasal bir içeriğinin olduğunu ve bir temsiliyet taşıdığını yadsıyamayız. Kültürel aktarım da söz konusudur evet ama........

© Diken