Yaşlılık, bir ömürden geriye kalan dingin bir sonbahar olmaktan çıkalı çok oldu. Bugün birçok insan için yaşlanmak, güçten düşmekten önce, gözden düşmek anlamına geliyor. Ömür uzuyor, evet. Tıp ilerliyor, evet. Ama aynı hızla büyüyen başka bir şey daha var: İnsanın, bir gün kimseye yük olmadan, hor görülmeden, unutulmadan yaşlanıp yaşlanamayacağına dair derin endişesi.

Dünya yaşlanıyor; Türkiye de bu büyük dönüşümün dışında değil. TÜİK verilerine göre Türkiye’de yaşlı nüfus oranı yüzde 11’e yükselmiş durumda; doğurganlık hızı ise nüfusun kendini yenileme eşiğinin altında, 1,48. Bir başka deyişle, bu ülke artık gençlik efsanesiyle avunabilecek bir demografik rahatlıkta değil.

Mesele yalnızca rakamlar değil. İnsan ömrü uzarken, hayatın sßon yıllarını taşıyacak ahlaki, sosyal ve kurumsal zemin aynı güçle büyümüyor. Daha uzun yaşıyoruz ama daha iyi yaşlanmıyoruz. Daha kalabalık şehirlerde yaşıyoruz ama daha güvende hissetmiyoruz. Aile küçülüyor, bağlar gevşiyor, bakım bir vicdan meselesi olmaktan çıkıp yorgun ailelerin, yetersiz kurumların ve çoğu zaman denetimsiz bir piyasanın omzuna bırakılıyor. Bu yüzden yaşlılık artık sadece biyolojik bir dönem değil; bir toplumun merhamet kapasitesini, adalet duygusunu ve gelecek tasavvurunu ele veren büyük bir turnusol kâğıdı.

Yaşlanmak kaderdir ama yaşlılığı korkuya, yalnızlığa ve sessiz bir terk edilişe çevirmek, kader değil, toplumsal tercihtir.

İnsanlık tarihi boyunca yaşlılık, bugünkü kadar kitlesel bir deneyim hiç olmadı. Yüzyıllar boyunca ortalama ömür 30’lu, 40’lı yaşlarda sonlanırken, yaşlılık daha çok istisnai bir duruma, hatta bir ayrıcalığa denk düşüyordu. Bugün ise durum tersine döndü. Tıptaki ilerlemeler, hijyen koşullarının iyileşmesi, enfeksiyon hastalıklarının kontrol altına alınması ve yaşam standartlarının yükselmesi sayesinde insan ömrü neredeyse iki katına çıktı. Dünya Sağlık Örgütü’nün verileri de bunu açıkça söylüyor: İnsan artık daha uzun yaşıyor. Fakat bu istatistiksel tespit, içinde daha karmaşık birtakım gerçeklikleri barındırıyor.

Modern insan, yaşam süresini uzatmayı başardı ama o sürenin nasıl yaşanacağını, özellikle de son yılların nasıl taşınacağını aynı başarıyla planlayamadı. Gençliğe yatırım yapıldı; üretkenliğe, hıza, performansa, başarıya… Ama yaşlılık, çoğu zaman ertelenmiş bir mesele olarak kaldı.

Yaşlanmak yalnızca bedensel bir yavaşlama değil, aynı zamanda bir rol kaybıdır. İnsan, yıllarca kimliğini kurduğu işten, üretimden, sosyal çevreden yavaş yavaş çekilirken, yerine ne koyacağını her zaman bilemez. Bu yüzden yaşlılık, yalnızca fizyolojik değil, derin bir psikolojik geçiştir. Bu geçiş, sağlam bir toplumsal zemin olmadığında, çoğu zaman bir boşluğa dönüşür.

Bugün birçok insanın yaşlanmaktan korkmasının nedeni de tam olarak burada yatıyor. Ölüm fikrinden çok, ondan önce gelecek olan yalnızlık, bağımlılık ve değersizlik hissi ürkütüyor insanı. “Bana kim bakacak?” sorusu, artık sadece yaşlıların değil, orta yaşın da zihnine sızmış durumda.

Belki de bu yüzden, modern çağın en sessiz krizlerinden biri, tam da burada, hayatın son yıllarında birikiyor. Gürültüsüz, manşetsiz, ama derin bir biçimde…

Bu dönüşümün bizim gibi ülkelerde nasıl karşılandığını ise ayrı bir başlık olarak ele almak gerekiyor. Çünkü yaşlanma, her toplumda aynı şekilde yaşanmıyor. Bazı ülkelerde bu süreç, güçlü sosyal devlet mekanizmaları, yaygın bakım sistemleri ve kurumsallaşmış destek ağlarıyla karşılanıyor. Bazılarında ise yaşlanmak, yavaş yavaş görünmezleşmekle, yük haline gelmekle ve çoğu zaman sessiz bir ihmalle eş anlamlı hale geliyor.

Türkiye, ne yazık ki ikinci gruba doğru sürükleniyor.

Nüfus hızla yaşlanıyor, aile yapısı çözülüyor, bakım ihtiyacı artıyor fakat bu dönüşümü karşılayacak güçlü, planlı ve insana yakışır bir sistem tam manasıyla kurulamıyor. Yaşlı bakımı büyük ölçüde ya ailelerin omzuna bırakılıyor ya da denetimi zayıf,........

© Cumhuriyet