menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Çeşitliliğin Kendisi mi, Taklidi mi?

18 0
previous day

Ekolojik ve kültürel ilişkilerin çözülmesi üzerine düşünürken biyoçeşitliliği zihnimde bildiklerimle tanımlamakta zorlanıyorum. Bu perspektiften bakınca karşılaştığım bir sorun var. Doğayı tanımak için onu sayıyoruz. Türlerin sayısını, bireylerin bolluğunu, genetik farklılıkları, yaşam alanlarının genişliğini ölçüyoruz. Bütün bunlar gerekli. Çünkü neyi kaybettiğimizi anlamak için önce neye sahip olduğumuzu bilmek zorundayız. Fakat bir ekosistemin zenginliğini yalnızca içerdiği türlerin sayısıyla açıklamak mümkün değil. Bir ormanda yüzlerce tür bulunabilir. Gelgelelim bu türler arasındaki ilişkiler bozulmuşsa, gördüğümüz çeşitlilik o ormanın ekolojik bütünlüğünü yansıtmayabilir. Bir türün varlığını sürdürmesi, geçmişte yerine getirdiği bütün ekolojik işlevleri hâlâ yerine getirdiği anlamına gelmez.

Bu nedenle biyoçeşitliliği yalnızca canlıların toplamı olarak değil, yaşamı mümkün hale getiren ilişkilerin bütünü olarak düşünmek gerekiyor. Bir bitkinin tozlaşmasını sağlayan böcekler, tohumlarını taşıyan kuşlar, kökleriyle ilişki kuran mantarlar ve bütün bu ilişkileri etkileyen iklim koşulları, aynı yaşam ağının parçaları. Bu ağın herhangi bir yerindeki kopuş, türler bütünüyle ortadan kalkmadan da ekosistemin işleyişini değiştirebilir. Yok oluş, her zaman son bireyin ölümüyle başlamıyor. Bazen geride hâlâ canlılar bulunurken, onları birbirine bağlayan ilişkiler kaybolmaya başlıyor.

Benzer bir kırılmanın kültürel çeşitlilikte de yaşanabileceğini düşünüyorum. Bir dil konuşulmaya devam ederken, o dilin taşıdığı yerel bilgiler, doğayla kurduğu ilişkiler ve kuşaklar boyunca biriktirdiği deneyimler zayıflayabilir. Bir topluluk yaşamını sürdürürken, varlığını şekillendiren coğrafyayla ilişkisi dönüşebilir. Kültürel kayıp bu bakımdan yalnızca bir dilin son konuşucusunun ölümüyle ya da bir geleneğin bütünüyle unutulmasıyla ortaya çıkmıyor. Bazen kültürel belleği yaşatan ilişkilerin yavaş yavaş çözülmesiyle başlıyor.

Meksika'nın güneyindeki Tehuantepec Kıstağı'nda yaşayan Ikoot topluluğunun deneyimi, bu ilişkileri anlamak açısından dikkat çekici bir örnek. Domingo Rafael Castañeda Olvera'nın 2020 yılında yayımladığı Denizin ve Rüzgârın Koruyucuları başlıklı çalışması[1], bu topluluğun yaşadığı coğrafyayla kurduğu ilişkileri ve topraklarında planlanan büyük bir rüzgâr enerjisi projesine karşı geliştirdiği mücadeleyi anlatıyor. Ikoot topluluğunun yaşamında deniz ve rüzgâr yalnızca doğal kaynaklar değil. Rüzgârların lagünlerde yarattığı su hareketleri, besin maddelerinin yenilenmesi ve balıkların çeşitliliği, balıkçılıkla geçinen insanların yaşamını doğrudan etkiliyor. Ancak bu ekolojik süreçlerin anlamı ekonomik üretimle sınırlı değil. Su ve rüzgâr, topluluğun mitolojisinde, yerel bilgisinde, gündelik yaşamında ve doğayla kurduğu aidiyet ilişkisinde de önemli bir yere sahip. Onların kimliklerinin bir parçası.

Ekolojik ve kültürel süreçler elbette özdeş değil. Ancak Ikoot topluluğunun deneyimi, belirli coğrafyalarda bu süreçlerin birbirinden ayrılamayacak kadar iç içe geçebildiğini gösteriyor.

Castañeda Olvera'nın çalışmasında dikkatimi çeken bir başka nokta da bu ilişkilerin ekonomik değerle karşı karşıya geliş biçimi. Şirketler açısından Tehuantepec'in güçlü rüzgârları enerji üretimi için büyük bir potansiyel anlamına geliyor. Ikoot topluluğu açısından ise aynı rüzgârlar, yaşadıkları coğrafyanın ekolojik ve kültürel sürekliliğinin parçası. Çatışmanın merkezinde yalnızca rüzgârdan elektrik üretmek bulunmuyor. Bu coğrafyanın nasıl değerlendirileceği, kararları kimin vereceği ve burada yaşayan insanların kendi toprakları üzerindeki söz hakkı da tartışmanın parçası.

Üstelik bu örnek, teknolojik gelişmeye ilişkin eleştirinin mutlaka teknoloji karşıtlığı anlamına gelmediğini hatırlatıyor. Yenilenebilir enerji üretimi iklim kriziyle mücadele için gerekli olabilir. Ancak bir teknolojinin çevresel yararları, onun kurulduğu yerdeki ekolojik ve kültürel ilişkileri görmezden gelmeyi haklı çıkarmaz. Gelişmenin ne anlama geldiğini yalnızca üretilen enerjiyle, yaratılan ekonomik değerle ya da teknolojik kapasiteyle açıklayamayız. Bütün bunların hangi ilişkileri koruduğunu, hangilerini dönüştürdüğünü ve kimlerin yaşamını nasıl etkilediğini de düşünmek gerekiyor.

Peki dijital dünyada yaşanan dönüşümde benzer bir sorunla karşılaşıyor olabilir miyiz?

Yapay zekânın giderek daha fazla metin, görüntü, ses ve düşünsel ürün ortaya koyabilmesi, ilk bakışta olağanüstü bir çeşitlilik izlenimi yaratıyor. Aynı konuda binlerce farklı metin yazılabiliyor, birbirinden farklı görseller üretilebiliyor, sayısız dilde içerik hazırlanabiliyor. Ancak üretimin çokluğu ile kültürel çoğulluk aynı şey değil. Bir metnin farklı sözcüklerle yeniden kurulması, mutlaka yeni bir düşüncenin ortaya çıktığı anlamına gelmiyor. Benzer biçimde bir kültüre ait ifade biçimlerinin sayısız kez yeniden üretilmesi, o kültürün yaşadığı tarihsel ve toplumsal koşulların da korunduğu anlamına gelmez.

Burada sentetik çeşitlilik olarak adlandırabileceğimiz bir durumdan söz etmek mümkün. Algoritmik sistemler, insanlığın ürettiği bilgi ve kültürel örüntülerden hareketle son derece farklı çıktılar oluşturabiliyor. Bu üretim yeni ve değerli yaratıcı olanaklar da sağlayabilir. Fakat çıktıların çeşitliliği, onları mümkün kılan bilgi kaynaklarının, dillerin ve toplulukların aynı ölçüde güçlendiğini göstermiyor. Kültürel çoğulluğu yalnızca üretilen içeriklerin sayısıyla değerlendirmek, biyoçeşitliliği yalnızca türlerin toplamına indirgemeye benziyor. Her iki durumda da görünen zenginliğin ardındaki ilişkiler gözden kaçabiliyor.

Arundhati Roy'un yapay zekâ üzerine denemesinde dile getirdiği kaygıyı bu açıdan özellikle önemli buluyorum. Roy, teknolojinin insanın yaratıcı emeğiyle kurduğu ilişkiyi dönüştürebileceğini tartışırken şu soruları soruyor:

“Kendine ait bir dili, kendi düşünceleri, kendine has bir yası olabilecek mi? Çabalama hakkına sahip olacak mı peki? Düşme? Başarısız olma? Kusurlu olma hakkı kalacak mı?” (Arundhati Roy, Kıyamet: Şimdi ve O Zaman)

“Kendine ait bir dili, kendi düşünceleri, kendine has bir yası olabilecek mi? Çabalama hakkına sahip olacak mı peki? Düşme? Başarısız olma? Kusurlu olma hakkı kalacak mı?” (Arundhati Roy, Kıyamet: Şimdi ve O Zaman)

Roy'un soruları, öğrenmenin ve yaratmanın yalnızca ulaşılan sonuçlardan ibaret olmadığını hatırlatıyor. Yanılmak, yeniden denemek ve zaman içinde deneyim kazanmak da düşünsel emeğin ayrılmaz parçaları.

Bilimsel araştırmada da benzer bir durumla karşılaşıyoruz. Bir sorunun yanıtını bulmak kadar, o soruyu neden sorduğumuz ve hangi yollardan geçerek yanıtladığımız da önemli. Bir türün evrimsel geçmişini anlamaya çalışırken elimizdeki veriler kadar, karşılaştığımız belirsizlikler ve yaptığımız yorumlar da düşünsel sürecin parçası. Yapay zekâ bu süreçlere katkıda bulunabilir, veri çözümlemesini kolaylaştırabilir ve yeni araştırma olanakları yaratabilir. Ancak öğrenmenin ve keşfetmenin bütün sorumluluğu teknolojik sistemlere devredildiğinde, insanın kendi düşünsel emeğiyle kurduğu ilişki de değişebilir.

Roy'un denemesindeki başka bir soru, bütün bu tartışmayı daha geniş bir çerçeveye taşıyor:

“YZ’nin insanlar için neler yapıp neler yapamayacağına dair bunca hararetli tartışma yürütülürken, insanlara ne yaptığına dair ne kadar da az konuşuluyor.” (Arundhati Roy, Kıyamet: Şimdi ve O Zaman)

“YZ’nin insanlar için neler yapıp neler yapamayacağına dair bunca hararetli........

© Birikim