Edebiyat tarihinin en kalıcı metinlerinden bazılarının, en olumsuz ve dışarıya kapalı mekân koşullarında, iletişim olanakları son derece kısıtlıyken yazılmış olması bir rastlantı değil. Hapishane, yalnızca özgürlüğün değil, düşüncenin ve dilin de sınandığı yerdir. Bu yüzden “hapishane edebiyatı” dediğimiz alan, edebiyatın marjında duran bir yan tür değil; iktidar ile birey arasındaki gerilimin en çıplak biçimde kayda geçtiği ana damarlardan biri olarak karşımıza çıkar. Özellikle kişinin toplumsal kaygıları ve sorumluluğu güçlüyse, tutsaklığı tam da bu nedene dayalıysa bir dışavurum alanı olarak edebiyat ya da yazı pratiği kaçınılmaz olarak başka bir yere taşınır.

Batı düşüncesinde Socrates’in öğrencisi Platon tarafından yazıya dökülen meşhur savunmasıyla başlayıp, Boethius’tan Gramsci’ye, edebiyatta Thomas Moore’dan, Thomasso Campanella’ya uzanan hat hapishanede yazılan romanlar, oyunlar, hapishane anıları, mektuplar, otobiyografiler ve manifestolarla doludur. Dostoyevski, Rosa Luxemburg, Antonio Gramsci, Nelson Mandela, Václav Havel gibi isimlerin her birinin bir eseri bile şüphesiz okuyucunun hayatına, hayatla ve çevresiyle ilişkisine kaçınılmaz olarak etki edecek, boyut kazandıracak güçtedir. Bizim ülkemizde Namık Kemal’den başlayıp Sabahattin Ali’ye, Nazım Hikmet’e uzanan bu hat; bize yazmanın içeride bir hayatta kalma biçimi, dışarıda olup bitene karşı bir müdahale aracı ve direniş biçimi olduğunu hissettirir. Türkiye’de bu geleneğin; Orhan Kemal, Kemal Tahir, Vedat Türkali, Yaşar Kemal, Sevgi Soysal, Erdal Öz, Nihat Behram gibi farklı dönemlerde farklı vurgularla çeşitlenen önemli yazarların metinlerine yansıyan güçlü bir tarihi var. Hapishane metinleri çoğu zaman önce tanıklık olarak başlar; ama bazı metinler, tanıklığın ötesine geçerek edebiyatın ölçütlerini de aşar ve kalıcılaşır.

Bu isimlerin şiirlerine damıttıkları dil, romanlarına taşıdıkları evren, hapishane deneyiminden bağımsız düşünülebilir mi? Sanmam. Bu hattın kadın cephesinde ise Sevgi Soysal’ın Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu hâlâ en nitelikli ve çarpıcı örneklerin başında gelir. Hem tanıklık, hem edebi yapı, hem de kadın kimliğinin, bedeninin disiplin altına alınışına dair benzersiz bir metin.

Şüphesiz her hapishane metni edebi bütünlük ya da değer içermez. Burada etik ama net bir ayrım çıkar karşımıza. İçeriden gelen her yazı değerlidir; ama her değerli metin edebî değildir. Yazı bir sağaltım aracıdır; akıl sağlığını koruma, dağılmama, varlığını kayda geçirme ihtiyacına cevap olur. Yazı aynı zamanda bir araçtır; dışarıya mesaj, savunma, kamuoyu oluşturma, politik müdahale için ihtiyaç duyulan bir araç. Hapishane yazını üç farklı hatta düşünebiliriz. Tanıklık metinleri: belge değeri ağır basar. Az önce bahsettiğimiz ihtiyaçtan doğan araçsal metinler: savunma, çağrı, kamuoyu oluşturma amacı taşır. Bir de, dil kurabilen, biçim ve imge üretebilen, zamanı aşabilen metinler vardır ki edebiyat tarihine asıl onlar yazılı kalır.

Türkiye’de son yirmi yıla........

© Birgün