Özel haberlerimizi ve günün öne çıkan gelişmelerini kaçırmamak için BirGün’ün WhatsApp kanalını buraya dokunarak hemen takibe alabilirsiniz.

Geçtiğimiz yıl uzaya gönderilen araç ya da insanların u’ini özel bir şirket, Elon Musk’ın SpaceX’i taşıdı. Kısa süre öncesine kadar devletlere ait olan uzaya erişme tekeli artık özel bir şirketin elinde. Zira Türkiye’nin ilk astronotu Alper Gezeravcı’yı da 2024 yılında 55 milyon dolara uzaya taşıyan da aynı şirketti.

Cambridge Üniversitesi’nden araştırmacı Alessio Terzi’ye göre, stratejik bir ulaşım altyapısı dört yüz yıl sonra ilk kez “geçmişte dünya okyanuslarında olduğu gibi, bir ya da iki şirketin hâkimiyetindeki yeni bir ekonomik faaliyet alanına dönüşüyordu”. SpaceX geçtiğimiz aylarda tarihin en büyük halka arzını gerçekleştirdi ve hisse başına 135 dolar fiyatla; roketler, uydular, yapay zekâ ve sosyal medyayı da kapsayan yapısıyla toplamda 1,77 trilyon dolar değerlemeye ulaştı.

SÖMÜRGE ŞİRKETLERİNİN KISA TARİHİ

1600’lere gidelim. O zaman bilinmezliklerle dolu, ulaşılması güç rota uzayda değil, Avrupalılar için yerkürenin doğusundaydı. Liman kentlerinden yelken açan kalyonlar Afrika’nın güney ucunu dolaşarak Asya’nın zenginliklerine el koymak için aylar süren seferlere çıkıyordu. Birçok tarihçi tarafından kapitalizmin ilk aşaması olarak nitelenen “merkantilizm” ve sömürgecilik, Avrupa’daki sermaye birikiminin kritik aşamasıydı.

17. yüzyılın hemen başında İngiltere ve Hollanda’da iki şirket kuruldu: Britanya Doğu Hindistan Şirketi ve Hollanda Doğu Hindistan Şirketi. Bunlar sıradan şirketler değildi; sadece ticaret değil, belirli bir bölgede vergi toplama, kaleler inşa etme, ordu kurma, savaş yürütme ve anlaşma yapma haklarına sahiplerdi ve Britanya ve Hollanda’nın sömürge imparatorluklarının doğudaki koçbaşları olacaklardı. Yer yer baharat ticareti nedeniyle çatışan çıkarlar nedeniyle birbirleriyle savaştılar, ancak çoğu zaman Avrupa’daki ittifakın bir yansıması olarak Asya’yı paylaştılar. Hollandalılar daha çok Endonezya ve çevresini, İngilizler ise Hindistan’ı sömürdüler. İngiltere merkezli şirketin asker sayısı bir dönem Britanya ordusunun iki katına ulaşacaktı.

Gandi’nin Tolstoy’dan aktardığı üzere “bir şirket [Hindistan coğrafyasında -C.E] 200 milyonluk bir ulusu köleleştirecekti”. Doğunun zenginlikleri Britanya’ya aktarılırken yerel halk kıtlıktan kırılıyordu. Şirket, Çin’e afyon taşıyarak tarihin ilk büyük uyuşturucu karteline dönüşmüş, 19.........

© Birgün