Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Güzel Sanatlar ve Tasarım Fen Hemşirelik İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tıp Veteriner Ziraat

Güzel Sanatlar ve Tasarım

İktisadi ve İdari Bilimler

"HAYATI: doğal bir OKUyuşla; PAYLAŞmak"

Osmanlı Devleti’nden Günümüze İran Politikası

Osmanlı Devleti kurulduğu merkez dikkate alınmak suretiyle doğu siyaseti kapsamında risk algılamasına ve savaşa yol açabilecek gelişmelere bakılacak olursa iki başlıkta meseleyi toparlamak mümkündür. Bunlardan ilki doğuda sınır komşusu olan devletlerin yayılmacı politika izlemesidir. Bu durum Osmanlı Devleti’ni mecburi bir mücadele eksenine yöneltmiştir. Mecburi olarak değerlendirmemizin dört sebebi veya göstergesi bulunmaktadır. İlki padişahların şeyhülislamdan fetva almak suretiyle savaşa karar vermiş olmasıdır. Zira İslam dairesinde olduğu bilinen bir devlet ile savaşın dinen uygunluğu konusu ele alınmış olduğu anlaşılır. Diğeri mücadele edilen devletin Türk veya İslam dairesinde olsa dahi düşmanca tavır takınmasıdır. Üçüncüsü, Osmanlı Devleti’nin fethettiği yerler ve kendisine bağlanan beylikler ile topraklarının büyümesi ve diğer devletlerin de bu bağlamda topraklarının genişlemesi ardından ister istemez bir sınır komşuluğunun doğmuş olmasıdır. Son olarak gerek Osmanlı Devleti’nin gerekse mücadele ettiği devletlerin çevresindeki beylik veya devletlerin tutumlarının da savaşın körüklenmesine sebep teşkil ettiğini belirtmek gerekir. Bu bağlamda Osmanlı Devleti’nin XV. asırda iki önemli devlet ile mücadelesi olmuştur. Bunlardan biri Timur Devleti diğeri Akkoyunlulardır. Kadı Burhaneddin Devleti topraklarının idaresi Yıldırım Bayezıd döneminde Osmanlı Devleti’ne geçmesinin akabinde Timur Devleti’nin de Erzincan ve Sivas’a doğru izlediği yayılmacı politika Osmanlı Devleti ile Akkoyunluları karşı karşıya getirmiştir. Akkoyunlular ise, Trabzon Rum Devleti ile yakınlık kesp etmesi dışında Karamanoğulları ve Memlüklerle işbirliği yaparak Osmanlı Devleti ile sınırdaş olması neticesinde mücadele kaçınılmaz olmuştur.

Timur ve Akkoyunlu Devletlerinin yıkılma sürecine girmeleri akabinde XVI. Asrın başlarında Safevi Devleti’nin kurulma süreci bölgede yeni bir istikrarsızlığın kapısını aralamıştır. Burada süreci savaşa yönelten ve risk oluşturan ikinci bir mesele ön plana çıkmıştır. Safevi Devleti’nin kurulma süreci ve sonrasında Anadolu içlerinde şiiliği yayma politikası kapsamında hareket etmiş olmasıdır. Bu durum Celali İsyanlarında da kendini göstermiştir. Celali isyanları ve Safevi Devleti’nin bu politikaları, Osmanlı Devleti’ni içerde ve dışarıda oldukça zorlamıştır. Dışarıda Avusturya ve İran Seferleri esnasında Osmanlı Devleti askeri ve siyasi gücünü toparlama konusunda sıkıntı yaşamıştır. İçeride ise siyasi otorite bu isyanlardan olumsuz etkilenirken, iktisadi ve sosyal sorunlar beraberinde gelmiştir. Yavuz Sultan Selim’in Çaldıran Seferi ve Kanuni Sultan Süleyman’ın Irakeyn Seferinde Safevi Devleti’nin tutumu önemli bir sebep teşkil etmiştir.

1578-1590 yılları arasında gerçekleşen İran Seferi’ne çıkılması mevzusu ilk anda ele alınan ve tartışılan bir meseledir. Erzurum Beylerbeyi Hüsrev Paşa’nın İran’daki durumdan haberdar etmek suretiyle konu divana gelmiştir. Bu toplantıda dönemin sadrazamı Sokullu Mehmed Paşa’nın sefere itirazı olmuştur. Sokullu Mehmed Paşa malum Osmanlı sadrazamları içinde önemli bir yere sahiptir. İtirazının sebebi, İran’a üstünlük sağlansa dahi dar ve yüksek geçitlerin olduğu bu coğrafyanın elde tutulmasının zor olmasıdır. Ancak yine de sefer gerçekleşmiştir. Osmanlı Devleti 1590 yılına gelindiğinde Hazar Denizine kadar olan toprakları Ferhad Paşa anlaşması ile kazanmıştır. Ancak bilhassa 1612 Nasuh Paşa, 1639 Kasr-ı Şirin Anlaşmaları dikkate alındığında, sonuç Sokullu Mehmed Paşa’yı haklı çıkarmıştır denilebilir.

Aslında Osmanlı Devleti doğu siyasetinde daha etkili olması beklenen politika da üretmiştir. Şöyle ki Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’ın torunlarından Ahmed Mirza’yı daha Safevi Devleti kurulmadan önce destekleyen Osmanlı Devleti bölgede........

© Akademik Akıl